Een Nederlandse astronoom bouwt een revolutionaire telescoop met 1.140 lenzen. Pieter van Dokkum, verbonden aan de Amerikaanse Yale-universiteit, wil daarmee het ‘kosmische web’ in kaart brengen. ‘Straks kunnen we het heelal veel sneller én gevoeliger bestuderen.’
is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
Het kosmisch web is de ijle materie in de ‘lege’ ruimte tussen de sterrenstelsels. ‘We weten dat daar veel gas zit’, zegt collega en mede-initiatiefnemer Roberto Abraham van de Universiteit van Toronto, ‘maar wij gaan er voor het eerst echt foto’s van maken.’ Tot nu toe is de structuur van het kosmische web alleen bekend van computersimulaties.
Die draderige structuur moet al kort na de oerknal zijn ontstaan, een kleine 14 miljard jaar geleden. Op de ‘knooppunten’ van de ijle gasslierten ontstonden later sterrenstelsels zoals ons eigen Melkwegstelsel. Door het kosmische web in kaart te brengen, hopen sterrenkundigen meer inzicht te krijgen in de geboorte van sterrenstelsels.
De nieuwe ‘facetoog’-telescoop heet Mothra. Dat staat voor Modular Optical Telephoto Hyperspectral Robotic Array, maar het is ook de naam van een reusachtige, goddelijke mot uit de Japanse monsterfilms van studio Toho.
Mothra gaat bestaan uit 30 groepen van 38 grote telelenzen, elk met een diameter van 14 centimeter. Alle lenzen kijken naar hetzelfde grote gebied aan de sterrenhemel. Door de beelden van de 1.140 digitale camera’s bij elkaar op te tellen, kunnen extreem diffuse structuren worden vastgelegd. De eerste proefopnamen, met enkele honderden lenzen, zijn al gemaakt.
Mothra wordt uiteindelijk even gevoelig als een denkbeeldige telescoop met een lensdiameter van 4,8 meter. De bouw is in volle gang, op het kleine Obstech-observatorium in Noord-Chili. ‘Elke week plaatsen we er twintig lenzen bij’, aldus Pieter van Dokkum. Lenzenfabrikant Canon heeft speciaal voor Mothra een nieuwe productielijn in gebruik genomen. Eind dit jaar moet de telescoop klaar zijn.
Eerder bouwden Van Dokkum en Abraham al de Dragonfly-telescoop, in de Amerikaanse staat New Mexico. Dragonfly (‘libelle’) werkt volgens hetzelfde facetoog-principe, maar dan met ‘slechts’ 48 lenzen. Dankzij een donatie van techinvesteerder Alex Gerko is het nu mogelijk om een enorm veel groter instrument te realiseren.
De ijle materie tussen de sterrenstelsels bestaat grotendeels uit relatief koel waterstofgas. Dat zendt een klein beetje licht uit van één specifieke, dieprode kleur. Door gebruik te maken van speciale filters moet dat zwakke schijnsel door Mothra worden vastgelegd, tot op afstanden van tientallen miljoenen lichtjaren.
‘Een interessant en ambitieus project’, zegt Konstantinos Migkas van de Leidse Sterrewacht. ‘Dit is precies het soort gespecialiseerde benadering die nodig is om voortgang te boeken op dit terrein.’ Migkas en zijn collega’s slaagden er vorig jaar in om de zwakke röntgenstraling te detecteren van veel heter gas dat zich ook in het kosmische web bevindt.
‘Mothra is heel opwindend’, zegt Nick Law van de Universiteit van North Carolina. Law werkt aan de bouw van de Argus Array, een constellatie van 1.200 kleine telescopen in Texas. Die kijken allemaal in een net iets andere richting, waardoor Argus elke seconde de gehele sterrenhemel kan vastleggen.
‘Mothra gebruikt juist heel lange belichtingstijden’, zegt Law, ‘het gaat om een heel ander soort wetenschap. Het wordt enorm interessant om te zien hoe de twee verschillende systemen elkaar gaan aanvullen. Straks kunnen we het heelal veel sneller én veel gevoeliger bestuderen dan ooit mogelijk is geweest.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant