Rusland en de Iran-oorlog De stijging van de olieprijs door de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran levert het Kremlin broodnodige extra inkomsten op. Maar een tijdelijke olieprijspiek zal de Russische economie niet uit het slop trekken.
Toeristen in het Narara Marine National Park in India met op de achtergrond de olietanker MT Desert Kite met Russische olie, in de Arabische Zee.
Een oorlog kent alleen verliezers, luidt een breed gedeelde wijsheid. Maar bij de oorlog in het Midden-Oosten maakt Rusland kans als winnaar uit de bus te komen.
Sinds het begin van de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran, anderhalve week geleden, steeg de olieprijs van krap 73 dollar (voor een vat Brent-olie) naar een piek van 109 dollar begin deze week. Woensdag tegen het middaguur was de stand: ruim 90 dollar.
Een hogere olieprijs is goed nieuws voor olie-exporteur Rusland. Het land beleeft een economische stagnatie, terwijl de financiële tekorten door de kostbare oorlog tegen Oekraïne oplopen.
In het kielzog van Brent-olie steeg ook de prijs van Russische Oeral-olie hard. Die tikte afgelopen weekend zelfs kort de 90 dollar aan per vat. Daarmee was het door westerse landen nagestreefde prijsplafond van 44 dollar per vat Russische olie volledig aan diggelen. Dit prijsplafond (tot voor kort 60 dollar) spraken de G7-landen na de invasie van Oekraïne af om de Russische oorlogskas af te knijpen. Westerse transporteurs en verzekeraars van Russische olie zijn aan dat maximum gebonden, al probeert Rusland het plafond met een ‘schaduwvloot’ van veelal onverzekerde tankers te omzeilen.
Er was meer goed nieuws voor het Kremlin: maandag gaf het Witte Huis India toestemming 30 dagen Russische olie te importeren uit tankers die al onderweg waren. Vorige maand nog had dit land, naast China de belangrijkste afnemer, als onderdeel van een handelsovereenkomst met Washington moeten beloven geen Russische olie meer te kopen. Volgens de Amerikaanse minister van Financiën, Scott Bessent, was de tijdelijke uitzondering nodig om „olie op de wereldmarkt te laten stromen.”
Bessent zinspeelde ook op afzwakking van sancties op andere Russische olietransporten. „Honderden miljoenen vaten ruwe olie die hieronder vallen, bevinden zich op zee. Door sancties op te heffen, kan het ministerie van Financiën aanbod scheppen.” Hoewel dit volgens Washington niet bedoeld is om Rusland tegemoet te komen, zou het financieel en symbolisch een enorme opsteker zijn voor Moskou.
Aangemoedigd door die schijnbare steun, blies Poetin deze week hoog van de toren. Op een bijeenkomst met olie- en gasproducenten zei hij maandag dat Rusland de handel met Europese klanten graag weer oppakt. „Als Europese bedrijven en afnemers plotseling besluiten hun koers te wijzigen en bereid zijn tot langdurige en duurzame samenwerking, vrij van politieke druk, zullen wij dat niet weigeren”, zei de Russische president.
Kirill Dmitriëv, baas van het Russische investeringsfonds en onderhandelaar in de Oekraïne-oorlog, kon een plaagstootje op X niet nalaten. „U weet toch wel waar u moet zijn voor olie en gas, kanselier Merz?”, schreef hij, doelend op uitlatingen van de Duitse bondskanselier die deze week solidariteit met Oekraïne belangrijker noemde dan lage energieprijzen.
Voor de Russen staat veel op het spel: hun capaciteit om de vernietigende oorlog tegen Oekraïne te blijven financieren, hangt sterk af van hun olie-export. Inkomsten uit olie en gas maken zo’n kwart van de Russische staatsbegroting uit – waarbij olie het lucratiefst is. De eerste twee maanden van dit jaar leverden olie en gas samen 826 miljard roebel op (bijna 10 miljard euro). Dat is 47 procent minder dan een jaar eerder, schreef het onafhankelijke, op Rusland-gerichte medium in ballingschap The Moscow Times deze week op basis van gegevens van het Russische ministerie van Financiën.
Ruslands staatskas leed vorig jaar sterk onder een combinatie van groeiende militaire uitgaven en slinkende olie-inkomsten. Het begrotingstekort kwam vorig jaar uit op 2,6 procent van het bbp, waar dat in de jaren 2022-2024 nog telkens zo’n 2 procent was. Voor Russische begrippen is een tekort van 2,6 procent hoog; in de jaren voor de oorlog stuurde de Russische regering juist aan op begrotingsoverschotten. Daar komt bij dat de federale overheid de rekening van de oorlog naar de regio’s verschuift, schrijft de in Rusland gespecialiseerde econoom Janis Kluge in een nieuwsbrief. Het tekort van Moskou en regio’s samen bedroeg vorig jaar bijna 4 procent van het bbp, terwijl dat doorgaans iets boven de nul ligt.
Voor die dalende olie-inkomsten zijn diverse verklaringen. De laatste maanden was de prijs van olie op de wereldmarkt laag. Dat kwam door een structureel overschot, onder meer door tegenvallende vraag van China. Rond de jaarwisseling kostte een vat Brent-olie zo’n 55 dollar. Russische Oeral-olie was nog goedkoper: rond de 40 dollar, onder meer door de westerse sancties, zoals het G7-prijsplafond. Russische oliebedrijven staan in onderhandelingen met klanten in landen als China, India en Turkije zwakker en kunnen hun olie daar alleen tegen gereduceerd tarief kwijt.
Vooral pijnlijk waren de sancties die de Amerikanen in oktober 2025 afkondigden tegen de Russische oliereuzen Lukoil en Rosneft. Buitenlandse afnemers vreesden zogenoemde ‘secundaire’ Amerikaanse sancties: die tegen partijen die zaken doen met een gesanctioneerd land. Daardoor liep de korting op Russische Oeral-olie verder op. Oekraïense drone-aanvallen op de Russische olie-infrastructuur, zoals die van Lukoil in de Kaspische Zee en die van Rosneft bij Samara, beperkten bovendien Ruslands productiecapaciteit.
Om zijn groeiende begrotingstekort te financieren, wringt het Kremlin zich in allerlei bochten. Toegang tot de westerse kapitaalmarkten heeft het niet: westerse sancties staan dat in de weg. Daarom leent de Russische regering geld bij binnenlandse banken, tegen hoge rentetarieven. De Russische centrale bank houdt de rentes hoog – 15,5 procent nu – om de hardnekkige inflatie te lijf te gaan. Die inflatie daalde sinds medio vorig jaar (van 10 naar 5,5 procent), maar kroop dit jaar weer omhoog, naar 6 procent.
Rusland heeft, net als veel andere ‘petrostaten’, ook een staatsinvesteringsfonds waarin oliegeld zit opgepot. De liquide middelen in dat fonds zijn door het Kremlin goeddeels gebruikt om de begrotingstekorten van 2024 en 2025 te dekken, schreef analist Laura Solanko van de centrale bank van Finland onlangs.
Het verhogen van de belasting is een andere methode: de btw in Rusland ging in januari van 20 naar 22 procent. Maar de huidige „economische zwakte” van Rusland, zo schreef analist Alexandra Prokopenko onlangs in The Economist, betekent dat „begrotingsgaten niet kunnen worden gevuld door nog meer belastingverhogingen”. De Russische economische groei was vorig jaar slechts 0,6 procent op jaarbasis – na twee jaren van groei van ruim 4 procent, gedreven door de oorlogsuitgaven van de regering. Regio’s en sectoren die niet bijdragen aan de oorlogsindustrie lopen inmiddels op hun laatste benen.
Een tijdelijke olieprijspiek zal de Russische economie niet uit het slop trekken, waarschuwen onafhankelijke Russische analisten al dagen in nieuwsuitzendingen op YouTube. „Als de oorlog binnen afzienbare tijd eindigt en de vraag naar Russische olie verdwijnt, dan heeft de Russische staat weliswaar 40, 50 of misschien 150 miljard roebel verdiend [40.000 tot 1,5 miljard euro, red.], maar op het totale begrotingstekort is het lood om oud ijzer”, zei de Russische econoom Sergej Aleksasjenko tegen het YouTube-nieuwskanaal Zjivoi Gvozd.
Het tegenovergestelde scenario, waarin de Straat van Hormuz (grotendeels) gesloten blijft, is voor de Russische begroting juist een regelrecht cadeau. Volgens de Russische oppositiepoliticus en voormalig viceminister voor Energie Vladimir Milov heeft het Kremlin er dan ook veel belang bij om de oorlog in het Midden-Oosten zo lang mogelijk te rekken. „Rusland zal proberen Iran zo onopvallend mogelijk te helpen”, zei Milov in gesprek met tv-zender Dozjd. Maandag stuurde Poetin felicitaties aan de nieuwe Iraanse leider, Mojtaba Khamenei, waarin hij zijn „onwankelbare steun” aan diens regime beloofde en hem een „waardige” opvolger noemde van zijn vader.
Een dag eerder had Poetin in een telefoongesprek met Trump een heel andere toon aangeslagen. In een gespreksverslag op de website van het Kremlin, dat bol stond van de superlatieven, werden Moskou en Washington als gelijkwaardige partners neergezet, die „gezamenlijk, inhoudelijk en constructief” op zoek zijn naar oplossingen voor de oorlog in het Midden-Oosten en voor de mondiale energiezekerheid. Ook schetste Poetin het „grote Russische succes” op het Oekraïense slagveld, dat „het regime in Kyiv zou moeten aanmoedigen om eindelijk toe te werken naar een oplossing van het conflict.”
Ondanks de onzekerheid waarmee de Amerikaanse einddoelen in Iran omgeven zijn, mag het Kremlin stilletjes hopen om als winnaar uit de chaos te komen. Voor Poetin komt daarmee het droomscenario dichterbij, dat Trumps oorlog in het Midden-Oosten zijn eigen oorlog in Oekraïne zal gaan financieren.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet