Het internationaal recht wordt in rap tempo verdrongen door pure machtspolitiek. Europa moet zich daarbij niet neerleggen, zegt hoogleraarJanne Nijman. ‘Als je het internationaal recht loslaat, kom je op een doodlopende weg.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking. Hij woont in Berlijn.
Het jaar 2026 is nog maar net begonnen, maar de internationale rechtsorde heeft al de ene klap na de andere geïncasseerd. De Verenigde Staten ontvoerden de Venezolaanse president Nicolás Maduro, dreigden met de annexatie van Groenland en vielen Iran aan, samen met Israël. En passant verlieten ze 66 internationale organisaties.
‘De aanval op Iran is een grove schending van het geweldsverbod, zoals verwoord in artikel 2.4 van het Handvest van de Verenigde Naties’, zegt Janne Nijman, hoogleraar geschiedenis en theorie van het internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam.
Toch leidt de aanval misschien tot de val van een barbaars en agressief regime. En wat heeft het internationaal recht gedaan voor de Iraniërs die in opstand kwamen en met machinegeweren werden neergemaaid? Sancties en diplomatieke druk hebben niets opgeleverd.
‘Het recht zelf doet niets, het zijn staten en mensen die het recht moeten naleven en handhaven. Het oogmerk van regime change is geen juridische basis voor oorlogsvoering. Bovendien wordt verondersteld dat regime change mogelijk is. Uit het verleden weten we dat het heel riskant is om van buitenaf een verandering van een regering te forceren. In Irak werden de staat en samenleving zelf vernietigd. Er bestaat kans dat een burgeroorlog uitbreekt, of dat het regime zich hervormt en misschien nog repressiever wordt.’
VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans zei dat Iran aan een kernbom werkt en dat het misschien beter is om nu aan te vallen. Als je wacht tot ze de bom hebben, zijn we misschien te laat.
‘Hier wordt een casus belli (een aanleiding voor een oorlog, red.) geconstrueerd. Maar het internationaal recht accepteert alleen een aanval bij een onmiddellijke dreiging, als Iran op het punt staat om aan te vallen. Dat was duidelijk niet het geval. Bovendien waren er onderhandelingen gaande.
‘Als je het internationaal recht loslaat, begeef je je echt op een doodlopende weg. Waarom zou Poetin dan niet Oekraïne mogen aanvallen? Poetin zegt ook dat Oekraïne een gevaar is voor Rusland.
‘Begrijp me goed: een Iran zonder dit regime is een hele stap vooruit. Maar het doel heiligt niet de middelen. Bij de inval in Irak hebben we ook gezien hoe gevaarlijk het is om het internationaal recht te ondermijnen. De hele regio werd erdoor gedestabiliseerd. Ik vind het onthutsend dat het internationaal recht nu zo opzij wordt gezet, en dat de Nederlandse regering daarin meegaat.’
Volgens Nijman, lid van de gerenommeerde Adviesraad Internationale Vraagstukken, is het internationaal recht onmisbaar om de ongebreidelde uitoefening van macht in te perken. Tot haar leedwezen constateert ze dat de internationale rechtsorde steeds vaker dood wordt verklaard. ‘We leven in een wereld die wordt geregeerd door macht’, zei Stephen Miller, stafchef van het Witte Huis. ‘Dat zijn de ijzeren wetten van de wereld sinds het begin van de tijd.’ Zijn baas Donald Trump zegt geen internationaal recht nodig te hebben. ‘De enige beperking van mijn macht is mijn eigen moraal’, zei hij tegen The New York Times. Keren we nu terug naar onze natuurlijke toestand: het recht van de sterkste?
Wie zich laat meeslepen in dit verhaal, speelt vooral Trump en andere autocraten in de kaart, zegt Nijman. Natuurlijk heeft brute macht vaak een doorslaggevende rol gespeeld in de geschiedenis. Maar daar staat een andere traditie tegenover. Eeuwenlang hebben mensen pogingen gedaan om de internationale betrekkingen te reguleren, omdat het recht van de sterkste uiteindelijk leidt tot een voor iedereen onveilige wereld vol conflicten.
‘In 1625 schreef Grotius (Hugo de Groot, een van de grondleggers van het internationaal recht, red.) zijn boek De iure belli ac pacis, over het recht van oorlog en vrede. In die tijd kwamen de moderne staten op, het was een tijd van godsdienstoorlogen en internationale conflicten. Grotius zegt: er moet een rechtsorde komen die geldt voor soevereine staten en die hun gedrag aan regels en beperkingen bindt. Hij redeneert vanuit een bepaalde conceptie van de mens. Hij gelooft niet dat anarchie en oorlog de natuurlijke staat van de mens zijn, zoals 17de eeuwse Britse filosoof Thomas Hobbes beweert. Grotius zegt: de mens is een sociaal en rationeel wezen, met een vrije wil. Hij ziet dat samenwerking zinvol is, dat regels en normen zinvol zijn. Daarom ontwikkelen mensen instituties, om dat samenleven te reguleren. Dat was het begin van een alternatief verhaal.’
Grotius wilde vrede in Europa, maar legitimeerde het Europees geweld in de rest van de wereld. Was het internationaal recht vanaf het begin verbonden met hypocrisie?
‘Grotius was adviseur van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Door de eeuwen heen is het internationaal recht ook gebruikt om de Europese hegemonie en de kolonisatie te legitimeren. Het is van groot belang dat we daar de laatste decennia meer oog voor hebben gekregen. Dat ontkennen is inderdaad volstrekt hypocriet.
‘Maar dat is niet het hele verhaal. Het internationaal recht zelf werd door de eeuwen heen ook gebruikt om tegen die hegemonie te strijden. Na de Eerste Wereldoorlog formuleerde de Amerikaanse president Woodrow Wilson het principe van zelfbeschikking voor volkeren. Dat was nooit voor de koloniën bedoeld, maar werd wel gebruikt door de Afrikanen en Aziaten die in de jaren vijftig en zestig tegen het kolonialisme in opstand kwamen. Ook de mensenrechten speelden een rol in de strijd tegen het kolonialisme.’
Na twee wereldoorlogen ontstond een internationale, ‘op regels gebaseerde’ rechtsorde, onder aanvoering van de Verenigde Naties. Het systeem werkte verre van perfect, maar stelde toch enige grenzen aan de uitoefening van staatsgeweld.
Toch is deze rechtsorde ‘deels een leugen’, zei de Canadese premier Mark Carney onlangs in zijn veelgeprezen rede in Davos. De internationale orde bevoordeelde stelselmatig het Westen, dat de regels telkens weer terzijde schoof. De Amerikanen vielen Irak binnen zonder mandaat van de Veiligheidsraad, het Westen blijft Israël steunen, hoewel dat land stelselmatig het internationaal recht schendt. De genocidale oorlog in Gaza was een enorme klap voor de westerse geloofwaardigheid in de wereld.
Nijman is ook hoogleraar internationaal recht aan het Graduate Institute for International en Development Studies in Genève.’ Mijn klas in Genève, met vijftig verschillende nationaliteiten, vaak uit het mondiale Zuiden, was dan ook niet onder de indruk van de rede van Carney. Dat wisten ze allang’, zegt Nijman. ‘Het Westen heeft met mooie woorden een orde gecreëerd die haar eigen belangen dient. Trump en zijn medestanders zeggen: we dragen niet langer de kosten van de internationale rechtsorde en dienen slechts de Amerikaanse belangen.’
Nijman vindt dat Europa juist de andere kant op moet. Het moet zijn hypocrisie beëindigen door de praktijk meer in overeenstemming te brengen met zijn waarden en idealen. Europa moet niet alleen strijden voor het internationaal recht maar ook streven naar een rechtvaardige economische orde, die westerse bedrijven minder bevoordeelt.
‘Als je consequent bent en naar je waarden en beginselen handelt, kun je op basis van gelijkheid de allianties met landen in het mondiale Zuiden sluiten die Europa nu hard nodig heeft. Samen kan de rechtsorde worden versterkt en waar nodig hervormd.’
Europa legt economisch en demografisch steeds minder gewicht in de schaal. Heeft het nog wel de macht om van andere landen te eisen dat zij het internationaal recht en de mensenrechten respecteren?
‘We moeten we onszelf ook niet onderschatten. Europa is een enorme markt. Bovendien wordt er – ook door het mondiale Zuiden – naar Europa gekeken op momenten zoals nu. Reageert Europa consistent? Het gaat erom dat Europa zelf om te beginnen het ‘no harm’-beginsel hanteert, en oog houdt op de gevolgen van zijn handelen voor sociale rechtvaardigheid en de gezondheid van de maatschappelijke ruimte elders. Dat sterkt Europa in een gesprek over mensenrechten. Ook hier geldt: consistentie versterkt je positie.’
Kan Europa het zich wel permitteren om geen zaken te doen met autocratische landen die bijvoorbeeld over cruciale grondstoffen beschikken, als het tegelijkertijd minder afhankelijk wil zijn van China en de VS?
‘We moeten onze sociale en politieke waarden, waaronder respect voor het internationaal recht, niet te gemakkelijk laten ondersneeuwen door bijvoorbeeld economisch gewin. Een internationaal-rechtelijk systeem kan daarbij helpen.
‘Ik vind dat we beter moeten opletten waar we ons geld naartoe brengen. Als je bijvoorbeeld denkt aan onze aankoop van Russisch gas of kijkt hoe we Saoedi-Arabië eindeloos hebben versterkt met de aankoop van olie. Daarmee hebben we de radicale islam een groot plezier gedaan, terwijl we wegkeken van mensenschendingen en de moord op de journalist Jamal Khashoggi. Daar moeten we van leren.
‘In de internationale betrekkingen botsen waarden en idealen vaak met kortetermijnbelangen. Maar het loont om meer naar de lange termijn te kijken. Je wilt niet autocratieën blijven steunen, om vervolgens te constateren dat we als democratieën steeds meer alleen zijn komen te staan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant