Gaat het een beetje lekker met de vooruitgang? Niet echt, hè? Na een reeks successen op het vlak van de vrouwenemancipatie tekent zich een antifeministische backlash af. De groene beweging had een tijdje de wind in de zeilen, maar inmiddels worden klimaat- en duurzaamheidsambities weer teruggeschroefd. Het aantal democratieën is dalende, wereldleiders vegen hun reet af met het internationaal recht, en steeds meer lijken we af te koersen op een derde wereldoorlog, als die niet al begonnen is.
Toch zijn er af en toe ook lichtpuntjes, suggesties van kleine beetjes progressie hier en daar, die het geloof in de vooruitgang nog enigszins levend houden. Laatst meende ik er eentje te ontdekken in de recent verschenen Netflixdocumentaire Reality Check: Inside America’s Next Top Model. De documentaire blikt terug op het beroemde realityprogramma, waarin jonge vrouwen in een genadeloze afvalrace streden om een modellencontract, en vooral om die magische titel dus: ‘America’s Next Top Model’. In de zeroes groeide het uit tot een wereldwijde hit; ook ik zat als tiener seizoenenlang aan de buis gekluisterd.
Zoveel als ik destijds van de show genoot, zo geschokt was ik nu bij het terugzien van veel scènes in de documentaire. Aan de lopende band werden deelnemers van de show onderworpen aan denigrerende opmerkingen over hun lichaam of persoonlijkheid. Vrouwen met een glimlach die de jury niet aanstond werden bewogen tot chirurgische verwijdering van voortanden, of juist de aanbouw van nieuwe gebitsdelen. Voor fotoshoots moesten modellen van ras wisselen, poseren in bikini’s van lappen rauw vlees, of zich verkleden als dakloze; op de achtergrond figureerden mensen die daadwerkelijk op straat leefden. In een bijzonder nare aflevering leggen de camera’s van begin tot eind vast hoe een jonge deelnemer na een avond feesten in laveloze staat met een man in bed belandt – je zou ook kunnen zeggen: door een man misbruikt wordt – terwijl ze thuis een relatie heeft. De dag erna is ze totaal gebroken; jaren later eigenlijk nog steeds, blijkt uit de documentaire.
Eensluidend zeggen kijkers en zelfs makers van America’s Next Top Model nu dat het vandaag de dag allemaal niet meer zou kunnen; nu weten we namelijk van body positivity, consent en sociale veiligheid. De nieuwe tijd, net wat u zegt; we zouden het ‘vooruitgang’ kunnen noemen.
Je zou echter ook kunnen zeggen: de huidige overeenstemming dat er morele grenzen bestaan bij het maken van entertainment is slechts herstel van de normaliteit van vóórdat al die gekkigheid op de buis kwam. Ik herinner me nog dat mijn ouders het twintig jaar geleden al verschrikkelijk vonden wat wij kinderen soms keken. Het was niet alleen de tijd van Top Model maar ook van Jackass, waarin een groep mannen zichzelf puur voor de lol op de meest bizarre manieren pijn en verwondingen toebracht. Op de Nederlandse tv liet Theo van Gogh zich assisteren door een vrouw met dwerggroei met een asbak om het hoofd gebonden, waarop Van Gogh bij tijd en wijle zijn sigaret aftikte.
Interessant genoeg had het afgrijzen van mijn ouders voor zulke televisie volgens mij minstens zoveel te maken met conservatisme als met progressivisme. Het hing vooral samen met een afkeer van de geest van ‘alles moet maar kunnen’, die zo kenmerkend was voor de jaren 90 en 00. Die geest zag je in zowel het hypercommercialisme van America’s Next Top Model (de makers zeggen het zelf: kijkcijfers waren al wat telde), als in het diepe nihilisme van Jackass en Theo van Gogh. Beide lieten voor moraliteit in cultuur geen plek.
In de huidige tijd plaatsen zowel progressieven als conservatieven de moraal nadrukkelijk terug op de voorgrond, en dat nieuwe moralisme heeft natuurlijk ook weer zo z’n eigen valkuilen. Toch kan ik na het zien van Reality Check alleen maar concluderen dat we over de destructieve normloosheid van de nineties– en zeroes-cultuur niet melancholisch hoeven doen. Voorwaarts dus, of juist verder terug, maar in ieder geval naar iets beters.
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s