Geïnspireerd op de Nederlandse fietscultuur veranderde Lyon de afgelopen jaren onder leiding van de Franse Groenen in een fietsstad. Bij de lokale verkiezingen komende zondag staat die groene erfenis – net als in heel Frankrijk – onder druk.
is correspondent Frankrijk van de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
Over de kade langs de rivier de Rhône die Lyon doorkruist, zoeft in de ochtend een onophoudelijke stroom fietsers voorbij. Het is een beeld zoals uit een reclamebrochure: strak aangelegde, brede paden strekken zich uit langs het water, omringd met frisgroene bomen. Aan deze kant van het water is geen auto te zien, wel opvallend veel cargofietsen. Hier heeft Lyon, een van de oudste steden van Frankrijk, de uitstraling van een stad van de toekomst.
Althans, de toekomst zoals de Franse Groenen die graag zien. Sinds de lokale verkiezingen van 2020 is zowel het stadsbestuur als de metropool Lyon in handen van de groene linkse partij Europe Écologie Les Verts, kortweg EELV of ‘de Groenen’. Een historische overwinning: met ruim een half miljoen inwoners is Lyon de derde stad van Frankrijk.
In Lyon is klimaatverandering voelbaar. De zomers zijn er heet en droog, de stad warmt sneller op dan gemiddeld in Frankrijk. Tel daar luchtvervuiling met smogproblemen en landelijk beruchte files bij op en je begrijpt waarom een groene partij juist hier succes kon boeken.Onder leiding van burgemeester Grégory Doucet en zijn groene collega Bruno Bernard, het hoofd van het metropoolbestuur, veranderde Lyon in een heuse fietsstad.
Die erfenis staat nu op losse schroeven. Zondag gaan de Fransen opnieuw naar de stembus voor de eerste ronde van de gemeenteraadsverkiezingen, die via twee rondes wordt beslist. In Lyon wordt daarnaast ook voor het bestuur van de metropool gestemd. De metropoolvoorzitter en de burgemeester vormen samen de tandem die belangrijke beslissingen neemt over mobiliteit, en dus over auto- en fietsbeleid.
Stevig bovenaan de peilingen staat Jean-Michel Aulas, de voormalig topman van voetbalclub Olympique Lyonnais. Aulas heeft geen politieke ervaring, maar geniet volop populariteit als beroemde Lyonnais. De reden dat hij zich naar eigen zeggen kandidaat heeft gesteld: onder de Groenen is de stad volgens hem zo overhoop gehaald dat Lyon ‘totaal is vastgelopen’. De eindeloze files in de stad zijn volgens hem het bewijs dat ‘nutteloos dogmatisme’ gevaarlijk uitpakt.
Tegenover de ambitie om van Lyon een fietsstad te maken, zet de oud-voetbalbaas zijn eigen prestigeproject dat de auto weer voorop moet stellen. Als antwoord op de files in de stad wil Aulas een tweede verkeerstunnel laten graven van 8 kilometer lengte door de beroemde Fourvière-heuvel heen. Die heuvel is beroemd vanwege de Romeinse bouwwerken en de Basiliek Notre-Dame de Fourvière, een belangrijk pelgrimsoord op de route naar Santiago de Compostella.Een project dat naar schatting 2 miljard euro gaat kosten.
In heel Frankrijk zijn de aankomende gemeenteraadsverkiezingen een lakmoesproef voor de groene partij EELV. Bij de vorige editie, in 2020, beleefde de kleine klimaat- en milieupartij een spectaculaire doorbraak. Ze veroverde in één klap zes grote steden: Straatsburg, Bordeaux, Annecy, Poitiers, Besançon en dus zelfs Lyon.
In Parijs werd de socialistische Anne Hidalgo herkozen dankzij steun van EELV en een uitgesproken klimaatprogramma. Ook in talloze kleinere gemeenten vormde de partij met andere linkse partijen een stadsbestuur. Midden in de coronacrisis stonden thema’s als leefbaarheid, luchtvervuiling en mobiliteit hoog op de agenda, net als klimaatverandering die vooral jonge kiezers in beweging bracht. Frankrijk werd overspoeld door een groene golf, klonk het destijds.
Lukt het de Groenen hun succes te verzilveren en definitief hun plek te veroveren in de lokale Franse politiek? In het parlement leiden ze een bescheiden fractie, maar met de gemeentehuizen in handen kunnen ze een duidelijk stempel drukken. Juist op lokaal niveau kan de partij klimaat- en milieubeleid concreet maken, en fietsbeleid is daarvan het voorbeeld bij uitstek: zichtbaar, toegankelijk en met snel resultaat. Maar uitgerekend in Lyon, waar het verkeer de afgelopen jaren radicaal is veranderd en de fietser ruim baan kreeg, wil de belangrijkste kanshebber bij de verkiezingen de auto weer centraal stellen.
‘Eerlijk, ik houd mijn hart vast’, zegt Frédérique Bienvenüe in een koffiebar op steenworp afstand van de Rhône. Ze is medevoorzitter van La Ville à Vélo, een lokale lobbyclub die pleit voor meer en veiliger fietsroutes in Lyon. Ze organiseert een verkiezingsdebat met de belangrijkste kandidaten over het fietsbeleid met de vraag ‘stop ou encore’, stoppen of doorgaan?
Met het oog op de peilingen vreest ze voor de beloofde ‘Voies Lyonnaises’, een netwerk van fietssnelwegen door en rondom de stad. Die fietspaden vormen het hart van de plannen om van Lyon een fietsstad te maken. Het huidige groene bestuur had de ambitie gesteld om 355 kilometer aan Voies Lyonnaises aan te leggen voor 2030. Van de beloofde 250 kilometer die voor het einde van dit mandaat waren toegezegd, zijn er zo’n 170 aangelegd.
‘De tijd van één mandaat is kort, verandering heeft tijd nodig’, zegt Bienvenüe. ‘Maar de stad is de afgelopen jaren enorm ontwikkeld.’ Onder de vorige burgemeester werd een systeem voor deelfietsen in de stad aangelegd, de Vélo’v. Elk jaar kwam er een paar kilometer aan fietspad bij. ‘Dat heeft een symbolische basis gelegd. Maar onder de Groenen zijn die plannen flink opgevoerd. Sinds 2019 is het fietsgebruik meer dan verdubbeld. En dankzij de snelheidslimiet van 30 kilometer per uur die in vrijwel de hele stad geldt, is het aantal verkeersongelukken met 35 procent afgenomen.’
Opvallend is dat de nieuwste campagne van haar fietslobbyclub juist is gericht op het gedrag van fietsers. ‘Je roule cool’, vrij te vertalen als ‘ik rij ontspannen’, moet fietsers aansporen zich aan de verkeersregels te houden en vooral niet rakelings over de stoep langs voetgangers te scheren op plekken waar nog geen fietspaden zijn – zichtbaar staande praktijk in Lyon. ‘Voetgangers moeten vaak de ruimte delen met fietsers en voelen zich door alle veranderingen minder veilig. We werden als fietslobby geregeld uitgescholden, vooral door voetgangers, dus we voelden ons gedwongen in te grijpen.’
Om van Lyon een fietsstad te maken, gingen Franse ambtenaren op inspiratietrip naar een aantal Nederlandse steden. Het resultaat is te zien zodra je de trein uitstapt: pal aan Lyon Part-Dieu, het centrale station in de stad, is Frankrijks grootste fietsgarage aangelegd. Geïnspireerd op de fietsparkeergarage bij Amsterdam Centraal Sation is hier plaats voor vijftienhonderd beveiligde fietsparkeerplekken verdeeld over twee verdiepingen, en er zijn fietspompen en een reparatiedienst beschikbaar. ‘Het begin van een nieuw tijdperk voor stedelijke mobiliteit’, jubelde het Franse lifestylemagazine Le Bonbon.
Ook de Voies Lyonnaises zijn op Amsterdam geïnspireerd, met fietspaden die grotendeels van de autoweg zijn gescheiden en tweerichtingsverkeer. Subtielere lessen zijn de fietsenrekken naast openbaar vervoer, de snelheidslimiet van 30 kilometer per uur en de kilometervergoeding voor fietsen vanuit de werkgever. In de Baromètre Vélo, een ranglijst voor fietsvriendelijkheid in Franse steden, bemachtigde Lyon in 2025 de vierde plaats.
Ondanks dat fietssucces hebben de Groenen het moeilijk in Lyon. De fiets wordt ingezet als wapen tegen de auto, klinkt het vanuit het campagneteam van Aulas. Parkeerproblemen en files horen tot de grote frustraties van kiezers in Lyon, dat al langer de filehoofdstad van Frankrijk is. Maar de fietsrevolutie heeft volgens Aulas van de stad een permanente bouwput gemaakt, met nog meer ongemak en vertraging voor automobilisten tot gevolg. Met zijn pleidooi om die eindelijk aan te pakken oogst Aulas succes: hij staat in de laatste peilingen op 47 procent van de stemmen, tegenover 25 procent voor Doucet.
Ook in andere Franse steden worstelen de Groenen. In plaats van uitbreiden lijkt de missie voor de komende gemeenteraadsverkiezingen vooral verlies te beperken. Klassieke kritiek op hun klimaatbeleid is dat het ‘écologie punitive’ zou zijn: straffend milieubeleid, te ideologisch geladen, slecht voor de economie of leidend tot chaos in de stad.
Fietsondernemer Rémi Hingrai wil de fiets juist van zijn negatieve of te ideologische imago ontdoen. Tien jaar geleden kreeg hij nog vreemde blikken in Lyon als hij op de fiets bij zijn klanten aankwam. ‘Een consultant met pak en stropdas op de fiets, dat hoort niet, kreeg ik te horen.’ Sindsdien heeft hij van fietscultuur zijn werk gemaakt. Hingrai runt een bedrijf in mobiele fietswasserettes – een soort carwash maar dan voor fietsers.
Hij geeft een rondleiding door Le Grand Plateau, een gigantische werkplaats op een voormalig industrieterrein in Villeurbanne, een voorstad van Lyon. Hier werken meer dan dertig bedrijven onder één dak aan nieuwe fietsuitvindingen, tussen de pingpongtafels en dartborden in.
De ruimte is gefinancierd door de metropool, bedoeld om innovaties aan te wakkeren die in Lyon zelf gebruikt kunnen worden. Hier worden de tweedehandsfietsen opgeknapt die gratis aan studenten worden uitgeleend, bouwt een bedrijf aan fietshelmen die je met slot aan je fiets kan vastmaken en worden gewone fietsen omgebouwd tot elektrische fiets.
Om een fietscultuur te krijgen, heb je drie dingen nodig, zegt Hingrai: een goed systeem van fietspaden, veilige parkeerplaatsen en goede onderhoudsvoorzieningen voor reparatie en schoonmaak. ‘Veel mensen in Lyon fietsen elektrisch. Die modellen kosten al gauw duizenden euro’s, dus parkeren ze hun fiets in hun appartement’, ziet Hingrai. ‘Maar waar maak je dan je fiets schoon?’ Zelf deed hij dat bij zijn schoonmoeder in de tuin. ‘Tot ik zag dat rond die plek op een gegeven moment geen gras meer groeide.’
Daarom ontwikkelde hij een mobiele fietsdouche, een vierkante cabine met een haak om de fiets verticaal in te hangen. Met ronddraaiende sproeiers wordt de fiets gewassen, zonder schoonmaakmiddelen. ‘Het water wordt opgevangen voor hergebruik’, zegt hij. ‘In Lyon gelden door de droge zomers vaak beperkingen voor watergebruik, zoals voor het wassen van voertuigen. In de cabine kun je met 1,5 liter hergebruikt water een fiets schoonmaken, in plaats van de 15 tot 40 liter die het kost als je de tuinslang gebruikt.’
In de aanloop naar de verkiezingen ziet ook Hingrai hoe de fiets tegenover de auto wordt gezet. Burgemeesterskandidaat Aulas trekt samen op met Véronique Sarselli, de rechtse kandidaat voor het metropoolvoorzitterschap, die de Groenen ervan beschuldigt ‘opzettelijk’ opstoppingen te creëren ‘om automobilisten te pesten’. Zelf wil Hingrai het fietsen vooral niet politiek maken. ‘Je moet auto en fiets niet als concurrent van elkaar zien. Maar in Frankrijk weten we niet anders dan dit debat verhit te voeren.’
Maar de Groenen hebben zelf weerstand opgeroepen door van de fiets een ideologische strijd te maken, vertelt Frédéric Crouzet, journalist in Lyon en zelf fervent fietser. Bij de opening van de eerste Voies Lyonnaises in 2022 stak het bestuur van de metropool de loftrompet op X over de nieuwe fietspaden: ‘Genderneutraal en dus inclusief.’
Wat bedoeld was als heuglijke dag voor de fietsrevolutie in Lyon, werd een uitgelezen kans voor de oppositie om de messen te slijpen. Wat genderneutrale fietspaden betekende wist niemand, behalve dat de term smullen was voor de rechtse partijen uit de oppositie. In een gezamenlijk statement zetten die meteen de tegenaanval in: ‘Wat is de vervolgstap? Onderscheid op basis van leeftijd? Kuitomvang? Fietskleur?’
In werkelijkheid bleek het vooral een ongelukkige uitspraak van een bestuurder. Die had, zo legde hij later uit, de ruim opgezette en goed verlichte nieuwe fietspaden willen aanprijzen als toegankelijk voor iedereen, inclusief bakfietsers met kinderen, en waar ook vrouwen zich ’s avonds veilig kunnen voelen. Maar door er een genderkwestie van te maken werd fietsbeleid ook het mikpunt van ideologische strijd.
‘Wat ze doen is logisch met het oog op de toekomst’, zegt Crouzet. Sinds 2019 is de CO2-uitstoot in Lyon met 36 procent verminderd. De luchtkwaliteit is aanzienlijk verbeterd, mede doordat vooral korte autoritten worden vervangen door de fiets. ‘Maar de Groenen hebben een beroerde communicatie. Eerder fulmineerde de burgemeester al tegen de Tour de France als milieubelastend en machistisch, terwijl de komst van de Tour in Lyon razendpopulair was.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant