Gabriel Attal | Franse oud-premier Als Frankrijk in 2027 een radicaal-rechtse president kiest, is het gedaan met de EU, waarschuwt Gabriel Attal (36) tijdens een Europese tour. „Le Pen is geen Meloni.” Mede daarom wil de liberaal zijn leermeester Macron opvolgen. Uit het succes van generatiegenoot Jetten put hij inspiratie.
Voormalig premier Gabriel Attal wil graag de volgende president van Frankrijk worden.
Een vlotte man, strak pak, blauwe das met stipjes, loopt in hoog tempo door de Amsterdamse straten, gevolgd door een besnorde videograaf. Van een afstandje lijkt het een vloggende Rob Jetten, maar het is zijn Franse spiegelbeeld: Gabriel Attal. De 36-jarige politicus wordt gezien als mogelijke opvolger van president Emmanuel Macron en leidt diens partij Renaissance. Behalve op Jetten lijkt hij ook een beetje op zijn mentor. Maar, zo zal in gesprek met NRC blijken: hij zet zich inmiddels ook stevig tegen af tegen zijn leermeester, die hem in 2024 premier maakte.
Attal, die eerder minister van Onderwijs was, bleef nog geen acht maanden premier, zijn opvolgers hielden het niet veel langer vol – een teken van de bestuurscrisis die Frankrijk doormaakt sinds Macron zijn parlementaire meerderheid verloor. Het elan en de hoop waar Macron in 2017 mee aantrad is verdampt, juist nu de Europese Unie zich in zwaar geopolitiek weer bevindt.
Gabriel Attal wil in die complexe situatie het verschil maken, door thema’s die Macron liet liggen op te pakken en afscheid te nemen van diens verticale manier van regeren: onder Macron werd talloze keren naar noodwetgeving gegrepen om beleid door te drukken, tot woede van de oppositie. Attal wijst graag naar andere EU-landen, waar anders dan in Frankrijk het sluiten van coalities en compromissen gesneden koek is.
Formeel is hij nog geen presidentskandidaat, maar Attal is duidelijk op campagne. Veel in het nieuws in Frankrijk, volop bezig met buitenlandse reizen, van Kyiv tot Athene. Op Instagram groeit het internationale profiel van Attal met de dag. Nu moet de kiezer nog happen. Volgend jaar zijn er presidentsverkiezingen, en hoewel radicaal-rechts ruim aan kop gaat, maakt Attal een kans: hij staat in de top 5 van de „favoriete politieke personen” van de Fransen, aldus een recente peiling.
Vrijdag was Attal in Nederland, om medeliberaal Jetten – de twee kennen elkaar al langer en Attal mag ‘Rob’ zeggen – te bezoeken. Dat Jetten de Nederlandse verkiezingen kon winnen, geeft hem hoop, vertelt Attal op de redactie van NRC. „Rob en ik zijn van dezelfde generatie, we delen dezelfde waarden: we zijn pro-Europees, progressief en liberaal en we beseffen hoe belangrijk het is om nu de juiste keuzes te maken om ervoor te zorgen dat Europa machtig kan worden in een wereld die zich op een kantelpunt bevindt.”
„Natuurlijk. Ik zou graag willen dat Frankrijk een meer volwassen parlementaire democratie wordt. Recent probeerde de regering de begroting rond te krijgen en ik was best gefrustreerd over de manier waarop dat ging: één partij, de socialistische, hield de regie in handen en dreigde de regering steeds te laten vallen. Dat is niet de coalitiecultuur die ik wil.”
„Het zal tijd kosten. Macron had niet bepaald een uitgestoken hand richting de oppositie. Hij riep in 2017 andere partijen op, van links tot rechts, om samen te werken. Maar alleen als zij zich bij zijn beweging aansloten. Ik denk dat we nu moeten streven naar een meer respectvolle vorm waarbij iedereen zijn identiteit en partij behoudt.”
„Voor de oorlog begon, pleitte ik voor andere manieren om het Iraanse regime te verzwakken, zoals sancties. Nu ben ik pragmatisch: deze operatie is er nu, laten we zorgen dat die nuttig is en voorkomen dat al deze schade voor niets is aangericht.”
„Het is een symptoom van de nieuwe internationale realiteit waarin imperialisme terug is – of het nou gaat om de VS, Rusland of China. In 2003 waren de Europese landen ook niet voor de invasie van Irak, maar werden we nog wel vooraf gewaarschuwd door de VS. Dat dat dit keer niet gebeurde laat zien dat de term ‘bondgenoot’ voor de VS nog maar weinig betekenis heeft. Dit moet een schok zijn die de Europese landen aanjaagt zich ook als wereldmacht te doen gelden. We zijn nu te afhankelijk, vooral van de VS. Daarom moeten we op defensiegebied Europese producenten voorrang verlenen en ook op economisch en technologisch gebied onafhankelijker worden. We zien een dolle wedloop tussen de VS en China om nieuwe technologieën, en we moeten voorkomen dat onze kinderen straks enkel nog thee en koffie inschenken voor Amerikanen en Chinezen die alleen naar Europa komen voor vakantie.”
„Over het Israëlisch-Amerikaanse handelen bestaan meningsverschillen, maar die zijn er minder als het gaat om de grote hervormingen die nodig zijn om Europa sterker te maken. Dat is voor mij de essentie. Uiteraard ben ik realistisch. We zien dat sommige landen, zoals Hongarije, moeilijk doen. Daarom is het belangrijk om een Europa van meerdere snelheden te hebben, waarin we accepteren dat we op sommige onderwerpen vooruitgaan met een deel van de landen en de landen die dat niet willen niet mee hoeven te doen. Schengen en de euro zijn ook ooit zo begonnen.”
„Pedro Sánchez en ik zijn het over veel zaken eens, maar niet hierover. Als je de schending van het internationaal recht moreel veroordeelt, maar je niet over de machtsmiddelen beschikt om het respect ervoor af te dwingen, dan maakt dat je uiteindelijk zwakker, niet sterker.”
„Eigenlijk denk ik dat dat al het geval is. Mijn generatie heeft de gouden eeuw van het internationaal recht niet gekend, de val van de Berlijnse Muur als het einde van de geschiedenis, de gelukkige globalisering. Mijn generatie groeide op met 11 september, de financiële crisis van 2008 en de annexatie van de Krim in 2014. We moeten toewerken naar een nieuw multilateralisme dat voorwaardelijk en wederkerig is, en landen verenigen die wél bereid zijn dezelfde regels te respecteren. De VN zijn er niet in geslaagd om recente conflicten te voorkomen of op te lossen: Oekraïne, Gaza, Iran. Dus ik denk dat we een nieuwe alliantie moeten durven bouwen van gelijkgestemde landen. Ik geloof dat er meer landen op de wereld zijn die dezelfde regels willen respecteren, dan landen die dat niet willen.”
„Ik ben voorstander van handelsakkoorden, ook als tegenwicht aan de VS en China. Ook tegen CETA, het EU-akkoord met Canada, was in Frankrijk veel verzet, maar ik steunde het omdat ik vond dat de bescherming van onze landbouw voldoende gegarandeerd was. Het probleem met Mercosur is dat diezelfde garanties ditmaal ontbreken.”
„ ….omdat Frankrijk druk uitoefende.”
„Het is duidelijk dat dit de positie Frankrijk in de EU niet versterkt.”
Oud-premier Gabriel Attal tijdens zijn bezoek aan de internationale landbouwbeurs, eind februari in Parijs.
„Ik ben vier keer in Oekraïne geweest, en elke keer ben ik meer bedankt voor de Franse steun dan bekritiseerd. Frankrijk heeft sterke politieke steun verleend, vanaf het begin van de oorlog en nog steeds, als je kijkt naar de veiligheidsgaranties die het bereid is te geven aan Oekraïne. We stuurden tanks en raketten, toen veel landen het nog hadden over nachtkijkers en slaapzakken. We stuurden als eerste land langeafstandsraketten waarmee Oekraïne in Rusland kan toeslaan. We wachten nog steeds op de Duitse Taurus-raketten.”
„Ja, we moeten verantwoordelijk zijn, en bescheiden. Ik ben mij er sterk van bewust dat Frankrijk in Europa ergernis wekt als het de hele wereld de les leest, maar er niet in slaagt om orde op zaken te stellen in de eigen rekeningen.”
„Ik denk dat dit zou leiden tot een crisis die dodelijk zou kunnen zijn voor de EU.”
„Er zal geen Meloni-effect zijn. Het Italiaanse voorbeeld wordt vaak aangehaald om te zeggen dat een extreemrechtse regering binnen de Europese instellingen kan opereren [in Frankrijk wordt de term extreemrechts ook gebruikt voor partijen die niet expliciet oproepen tot geweld]. Maar Frankrijk is geen Italië. Het Rassemblement National is diep anti-Europees. Ze roepen niet meer openlijk op tot een Frexit, maar hun programma stuurt hier wel op aan. En het RN heeft bewezen banden met buitenlandse mogendheden, zoals Rusland. Vladimir Poetin was jarenlang de bankier van het RN. En ze weigeren Oekraïne te steunen.”
Attal: „Rob Jetten voerde campagne met een realistische maar optimistische boodschap, met hoop.”
„Ik denk dat we ons narratief moeten veranderen. De laatste jaren waren we de partij tégen extreemrechts geworden, maar mensen willen ergens vóór stemmen. We moeten hoop zien te belichamen voor de Fransen. Dat is ook een van de lessen die ik heb getrokken uit de verkiezingsoverwinning van Rob Jetten. Hij voerde campagne met een realistische maar optimistische boodschap, met hoop.”
„Nee. Het macronisme is voornamelijk een economische en Europese doctrine geweest. En op bepaalde punten heeft het resultaten opgeleverd. De werkloosheid is in Frankrijk fors gedaald, Frankrijk wordt weer economisch aantrekkelijk gevonden. Maar je kan er niet van uit gaan dat álles goed gaat als de economie goed gaat. Op drie vlakken moeten we betere antwoorden gaan geven. Bij de middenklasse bestaat het gevoel dat zij financieel bovengemiddeld opdraait voor de problemen in het land. Dan is er de identitaire spanning. Fransen die zeggen: ik herken mijn land niet meer. Dat gaat niet alleen over immigratieonderwerpen, maar ook over respect voor gezag en veiligheid. Op dat punt hebben Macrons regeringen sinds 2017 nogal teleurgesteld. Het macronisme had steviger moeten optreden tegen drugshandel, jeugdcriminaliteit en de infiltratie door islamisten in Frankrijk. Tot slot is er een sterk gevoel van publieke onmacht. Het idee dat Frankrijk een soort veto-cratie is geworden, waar elke goed idee weer snel geblokkeerd kan worden.”
„Op voorwaarde dat extreemrechts niet wordt nagebootst, zoals [de conservatief-rechtse] Les Républicains nu doen. Ik ben ervan overtuigd dat een meerderheid van de Fransen geen totale migratiestop wil of alle migranten wil stigmatiseren. Ze willen gewoon gecontroleerde immigratie. Ik geef toe: de lijn is vrij dun tussen het aanpakken van die problemen zonder de indruk te wekken dat je achter extreemrechts aanloopt, maar het kan wel.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.