Nieuwe opperste leider Hij is geen hoge geestelijke en ook zijn vader was tegen zijn opvolging. Toch is Mojtaba Khamenei de nieuwe opperste leider van Iran. Dat duidt erop dat het regime de harde lijn in binnen- en buitenland zal voortzetten.
Bij een bijeenkomst maandag in Teheran ter ondersteuning van de benoeming van Mojtaba Khamenei tot opperste leider dragen vrouwen portretten van zijn vader Ali Khamenei.
Voor de meeste Iraniërs is Mojtaba Khamenei (56), Irans nieuwe opperste leider en tweede zoon van de ruim een week eerder bij Amerikaans-Israëlische bombardementen gedode ayatollah Ali Khamenei, een grote onbekende. Khamenei junior speelde weliswaar een belangrijke rol als naaste medewerker van zijn vader maar hij opereerde altijd achter de schermen. Voor zover bekend gaf hij nooit interviews en evenmin hield hij toespraken in het openbaar.
De vraag is of de nieuwe leider na zijn benoeming zoveel vaker in de openbaarheid zal treden. Wil hij het lot van zijn vader vermijden, dan kan hij zich voorlopig maar beter in bunkers verschuilen, althans zolang de huidige oorlog voortwoedt. Israël heeft al laten weten dat het niet zal aarzelen de nieuwe opperste leider uit de weg te ruimen als hij Irans vijandige houding jegens de Joodse staat niet laat varen. De Amerikaanse president Trump noemde Mojtaba Khamenei eerder al „onaanvaardbaar”.
Zo’n bunkerbestaan vormt een nogal vernederend begin voor Irans nieuwe leider, die althans op papier over alle belangrijke beleidsbeslissingen en over alle hoge benoemingen in het leger en de Revolutionaire Garde het laatste woord heeft. Ook benoemt hij de hoogste rechters. En terwijl zijn vader de functie ruim 36 jaar vervulde, blijft het afwachten of Mojtaba en het islamitische regime de huidige crisis, de zwaarste uit de geschiedenis van de islamitische republiek, kunnen overleven.
Analisten achten het echter zeer onwaarschijnlijk dat de nieuwe opperste leider zoete broodjes gaat bakken met de Amerikanen en Israëliërs en bijvoorbeeld Irans omstreden nucleaire programma zou willen opgeven. Nog meer dan zijn vader staat Mojtaba bekend als aanhanger van de harde lijn. „De keuze voor Mojtaba is een keuze voor continuïteit met zijn vader”, verklaarde Vali Nasr, een Iran-deskundige verbonden aan de Johns Hopkins University tegenover The New York Times. Het regime laat ermee zien dat het liever doorvecht dan dat het op de knieën gaat voor zijn aanvallers.
Desondanks toonden velen zich verrast door de keuze voor Mojtaba. Door uitgerekend hem te kiezen komt er immers een geur van dynastieke opvolging rond de islamitische republiek te hangen. Terwijl de revolutie van 1979 onder leiding van ayatollah Ruhollah Khomeiny juist een einde aan erfopvolging beloofde te maken, zoals die ten tijde van sjah Mohammed Reza Palavi van kracht was. Ook Ali Khamenei had zich hierom volgens hardnekkige berichten tegen opvolging door zijn zoon verklaard.
Opmerkelijk is voorts dat Mojtaba geen vooraanstaande geestelijke is. Weliswaar studeerde hij enkele jaren theologie aan een seminarie in de voor sjiieten heilige stad Qom maar hij verwierf daarbij slechts de titel van hojatoleslam en gold als geestelijke van middelbaar niveau, niet als hoge geestelijke. In dit opzicht treedt hij echter in de voetsporen van zijn vader. Ook hij was in 1989 slechts hojatoleslam. Toen hij tot opperste leider werd gekozen werd Ali Khamenei in allerijl gepromoveerd tot ayatollah. Veelzeggend was dat in sommige officiële communiqués Mojtaba maandag plotseling werd aangeduid als ayatollah.
Mojtaba’s enigszins verrassende benoeming is vermoedelijk ook een gevolg van zijn nauwe banden met de machtige Revolutionaire Garde, die door zijn vader steeds vaker werd ingeschakeld om de groeiende opstandigheid tegen het regime met harde hand te onderdrukken. In ruil daarvoor gunde Khamenei senior de Garde steeds meer controle over grote delen van de economie. Door dit proces verschoof de macht in Iran geleidelijk aan van de geestelijkheid in de richting van de meer seculiere Revolutionaire Garde.
Al jaren verzorgde Mojtaba in het kantoor van zijn vader de betrekkingen met de Revolutionaire Garde. Die toonde zich maandag tevreden. In een verklaring heette het dat de komst van Mojtaba Khamenei” een nieuwe dageraad en een nieuwe fase van de revolutie en de regering van de islamitische republiek” inluidt.” „We zullen de nieuwe opperbevelhebber (Motaba Khamenei) tot onze laatste druppel bloed verdedigen”, aldus een verklaring van de Raad voor Defensie. Een hoge geestelijke sprak van „balsem voor het geestelijke leed van onze bevolking en een onderstreping van de noodzaak op het lichtende pad te blijven van wijlen onze imam [Mojtaba’s vader]”.
Met dit soort boodschappen hopen de machthebbers te onderstrepen dat het regime met één mond spreekt. Daaraan was vorige week twijfel gerezen door uitlatingen van president Masoud Pezeshkian, die excuses had aangeboden aan de Golfstaten voor de door Iraanse raketten en drones veroorzaakte schade. Ook beloofde hij dat de Golfstaten niet langer onder vuur zouden worden genomen. Toch gingen de beschietingen de volgende dagen gewoon door.
In Iraanse oppositiekringen staat Mojtaba te boek als degene die de uitslag van de presidentsverkiezingen van 2009 hielp vervalsen, waardoor de weinig geliefde conservatief Mahmoud Ahmedinejad werd herkozen ten koste van een progressievere kandidaat. Mojtaba zou ook het initiatief hebben genomen tot de keiharde repressie van de protesten daartegen. Betogers scandeerden destijds al ‘Moge je sterven, Mojtaba, zodat je het leiderschap niet kunt overnemen’.
Volgens onder meer persbureau Bloomberg gebruikte Mojtaba zijn connecties ook voor persoonlijk gewin. Zo zou hij onder meer waardevol vastgoed in Londen, Frankfurt en Dubai hebben verworven. Ook zou hij hebben geïnvesteerd in scheepvaartbedrijven in de Golf en over Zwitserse bankrekeningen beschikken. Medestanders stellen echter dat dit soort verhalen door tegenstanders in de wereld worden geholpen om het regime in diskrediet te brengen.
Over het persoonlijke leven van Mojtaba is bijzonder weinig bekend. Wel is duidelijk dat de afgelopen dagen traumatisch voor hem moeten zijn geweest. Niet alleen zijn vader en zijn moeder, maar ook zijn echtgenote, zijn zoon en enige andere verwanten kwamen bij vijandelijke bombardementen om het leven. Hoe hij dit alles verwerkt, blijft voor de buitenwereld vooralsnog verborgen.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.