is bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit en columnist van de Volkskrant.
Soms lees je iets vermakelijks. Soms met enige verontrusting. Zelden lees je iets met vermakelijke verontrusting, maar het Volkskrant-interview met Dick Swaab kwam in de buurt.
Nu vind ik het niet erg dat mensen overtuigingen aanhangen met beperkingen. Die tref ik dagelijks aan. Bovendien komt iedere overtuiging met beperkingen. Ook iedere wetenschapper (inclusief mezelf) moet zich redden met een beperkt vocabulaire, veronderstellingen en aannames die de wereld om ons heen op een specifieke manier kleuren. Zo leven biologen in de veronderstelling van zoiets als ‘de natuur’, denken kunsthistorici vooral in ‘stromingen’ en hangen economen de stille ideologie van een rationeel mensbeeld aan.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Erger is wanneer wetenschappers anderen bewust reduceren tot hun eigen beperkingen. Het gevolg daarvan is kennisdeterminisme. Of zoals Dick Swaab stelde: ‘Ja, mensen reageerden in eerste instantie heftig op het idee dat we geen hersenen hébben, maar onze hersenen zíjn. Prompt verschenen er boeken en artikelen met: ‘Wij zijn meer dan ons brein.’ Wat dan?, vroeg ik. ‘De omgeving speelt ook een grote rol’, zeiden ze dan bijvoorbeeld. ‘Maar die werkt toch op je in via je brein?’, zei ik dan. Wij zijn ons hart was ook een boektitel, terwijl het hart slechts een domme pomp is die wordt aangestuurd door de hersenen. En: Wij zijn onze hormonen. Maar alle hormonen worden gereguleerd door het brein. ‘Wij zijn onze darmen’, werd er ook geroepen. ‘Ja, zo iemand ken ik ook’, heb ik weleens gezegd. Alsof die darmen zichzelf aansturen.’
Een verontrustende illustratie van kennisdeterminisme. ‘Ik kijk naar X, en daarom kan alles gereduceerd worden tot X.’ Waar voorheen de pastoor of dominee alles kon terugvoeren op de erfzonde en sociaal-darwinisten alles platsloegen tot natuurlijke selectie, mogen nu neurowetenschappers alles reduceren tot het brein.
Die vorm van kennisdeterminisme zie je ook vaak bij politici. Zo zijn sommigen ervan overtuigd dat je alles kunt begrijpen als migratieprobleem. Zie veiligheid of woningnood. Dat is aantoonbare onzin, waar we politici periodiek op kunnen afrekenen, maar wetenschappers nauwelijks. Daarom is dit zo verontrustend. Want dit determinisme heeft desastreuze gevolgen.
In dit land vallen dergelijke veronderstellingen namelijk in warme aarde bij de individualiseringsindustrie. Zo investeert de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) meer dan 7 miljoen euro in het nieuwe onderzoeksprogramma ‘Het brein achter gezinskeuzes’. Want ‘vooral gezinnen met beperkte hulpbronnen lopen een verhoogd risico op stress’.
Daarom is ‘diepgaande kennis nodig over de neurobiologische mechanismen die ten grondslag liggen aan de keuzevaardigheid binnen gezinnen’. Want ‘stress beïnvloedt verschillende hersengebieden, zoals de prefrontale cortex. Dat kan de kans op impulsieve keuzes vergroten, zoals ongezond eten of het vermijden van zorg’. Dit kan worden ‘versterkt doordat ouders met beperktere vaardigheden vaak kinderen hebben die zelf meer ondersteuning nodig hebben’.
Ten eerste is dit de ‘constructie van een domme doelgroep’, zoals hoogleraar Klasien Horstman en Ilse Dijkstra dat noemen. Want hiermee worden nooit de fitte beleidsmakers of professionals bedoeld die de definitiemacht hebben om dit soort programma’s op te tuigen. Bij ‘we moeten mensen helpen die’, gaat het altijd over de problematische ander.
Ten tweede is dit hoe maatschappelijke problemen worden geïndividualiseerd. Want door een neurologische veronderstelling (‘hersenprocessen sturen keuzes’) moet onderzoek aantonen dat de verklaring voor ongezond eten te vinden is in het individuele brein.
Met een miljoeneninvestering legitimeert NWO hiermee het reduceren van de positie van kwetsbare gezinnen tot hersenprocessen en deze op voorhand te problematiseren als irrationeel, onverstandig en impulsief, zoals hoogleraar orthopedagogiek Laura Batstra stelt. En nog veel erger: door ‘impulsief gedrag’ te reduceren tot individuele verantwoordelijkheid, blijven vormen van symbolisch geweld, onrechtvaardig beleid of systemisch falen volledig buiten schot.
Zes jaar geleden stelde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving al dat ‘het huidige nationale beleid te eenzijdig focust op het individu’ en dus ‘is een bredere blik nodig om gezondheidsverschillen en daarmee samenhangende achterstanden daadwerkelijk te verkleinen’. Een ‘brede blik’ is niet kwetsbare gezinnen reduceren tot ‘hersenprocessen’. Want wij zijn niet ons brein. We zijn hooguit, door toedoen van neurobiologen, onszelf te veel gaan reduceren tot brein. Met verontrustende consequenties.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns