Diverse landen bereiden bemande missies naar de maan voor. Astronauten kunnen alvast oefenen in een kunstmatig landschap in een loods van 700 vierkante meter in Keulen. ‘We doen er alles aan om de realiteit zo goed mogelijk te benaderen.’
is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
Dat valt nog niet mee, een karretje besturen op de maan. Zeker niet als je het robotwagentje zelf niet kunt zien, maar moet afgaan op de beelden die gemaakt worden door een klein cameraatje aan de voorzijde. Inktzwarte schaduwen, tegenlicht, opdwarrelend stof, stenen en kraterranden die het zicht belemmeren. Het duurt niet lang voordat het maanwagentje vastloopt op een groot rotsblok waar het tevergeefs overheen probeert te klimmen. ‘Laat mij maar weer’, zegt Oliver Küchemann van ruimtevaartbedrijf DLR, die de besturingssoftware ontwikkelde.
Küchemann heeft zijn meer dan schouderlange grijze haren in een staart gevlochten, anders past de ruimtehelm niet op zijn hoofd. Een ventilator in een kleine rugzak blaast continu frisse lucht door de helm, om te voorkomen dat er te veel maanstof in zijn longen terechtkomt. Samen met een collega voert hij tests uit met het eenvoudige karretje, dat lange schaduwen over het kleurloze maanoppervlak werpt, in het oogverblindende licht van de laagstaande zon.
Nee, we zijn natuurlijk niet op de echte maan. Dit is de Luna Analog Facility in Keulen, waar de omstandigheden op de maan worden nagebootst in een grote loods van 700 vierkante meter. Over een paar jaar gaan er – zestig jaar na het roemruchte Apollo-project – opnieuw astronauten naar de maan, als onderdeel van het internationale Artemis-programma. Luna biedt ze de mogelijkheid om alvast te oefenen en apparatuur uit te testen. Een beetje zoals een alpinist pas de bergen in gaat na voldoende training op een klimmuur.
Maar pas op, zegt projectmanager Andrea Casini, Luna is geen simpele zandbak waarin volwassenen astronautje spelen. ‘We doen er alles aan om de realiteit zo goed mogelijk te benaderen. In elk geval voor een aantal specifieke aspecten. Daarnaast blijven er natuurlijk geologische trainingen in de buitenlucht nodig, zoals die bijvoorbeeld worden uitgevoerd op het vulkanische eiland Lanzarote. Wat dat betreft is Luna een van de spelers in een groot, veelzijdig team.’
Het idee voor een stukje namaakmaan ontstond ruim tien jaar geleden, vertelt Casini, een gedreven 36-jarige Italiaan met een grote bos donkere krullen, die ooit tevergeefs solliciteerde naar een baan als astronaut. De Europese ruimtevaartorganisatie Esa en het Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt (DLR) hoestten samen 50 miljoen euro op en anderhalf jaar geleden vond de officiële opening plaats, pal naast het Europese astronautencentrum op het DLR-terrein.
Vanuit een hoger gelegen expositieruimte, waar geregeld bezoekers en schoolgroepen worden rondgeleid, heb je goed zicht op het kunstmatige maanlandschap, dat doet denken aan een decor uit Stanley Kubricks sciencefictionepos 2001: A Space Odyssey. Die associatie wordt nog sterker als je via een gigantische roldeur naar binnen stapt, volledig ingepakt in een cleanroom-uitrusting: witte overall, schoenhoezen, haarnetje en mondkapje.
Een enorme schijnwerper doet dienst als de zon. Het plakkerige maanstof is nagemaakt door 800 ton vulkanisch materiaal uit het Eifelgebergte fijn te malen en te bewerken. Op een diepte van een paar meter zijn objecten ingegraven en is een ‘lavatunnel’ aangelegd, om tests uit te kunnen voeren met seismometers en radarapparatuur. Stof, gruis, keien, rotsblokken en kraters – het is allemaal net echt. In de hoek van de loods staat zelfs een model op ware grootte van de toekomstige Europese maanlander Argonaut.
Trainingen voor ruimtevluchten zijn ‘noodzakelijk en zeer nuttig’, aldus astronaut André Kuipers per e-mail. ‘Het meeste heb ik geleerd van simulaties waarbij je met echte spullen werkt. Zulke hands-ontrainingen onthoud je het best. Wel is het vaak zo dat je een groot deel van je training uiteindelijk niet in praktijk brengt, omdat het over problemen en noodgevallen gaat.’ Volgens Kuipers is het zeker goed mogelijk om voor de maan te trainen. ‘Veel van de lastige omstandigheden op het maanoppervlak zijn na te bootsen.’
Toekomstige maanreizigers zijn nog niet in Luna aan de slag gegaan, maar Nasa-technici hebben al wel geëxperimenteerd met speciale camera-apparatuur en met seismometers, en Kuipers’ Duitse collega Matthias Maurer testte afgelopen zomer een maanpak van het Noorse ruimtevaartbedrijf Nåva Space. Hoewel er in Texas een enigszins vergelijkbare trainingsfaciliteit in aanbouw is, verwacht Casini dat er binnenkort ook Amerikaanse Artemis-astronauten komen oefenen in Keulen. ‘Iedereen is hier welkom’, zegt hij, ‘ook commerciële partijen.’ Het Luxemburgse ruimtevaartbedrijf ispace-Europe is al een van de klanten.
In de nabije toekomst moet Luna ook een steeds realistischer ervaring bieden. De kunstmatige zon staat nu bijvoorbeeld altijd vrij laag aan de hemel, zoals ook het geval is in het zuidpoolgebied van de maan, waar de eerste bemande Artemis-landing is voorzien. Dat betekent lange schaduwen, die bovendien aardedonker zijn omdat er op de maan geen dampkring is om het zonlicht te verstrooien; de hemel is er altijd pikzwart. Dit voorjaar wordt een verplaatsbare zon geïnstalleerd, waarmee heel verschillende belichtingssituaties na te bootsen zijn.
Eind dit jaar wordt Luna ook uitgerust met een verstelbare ‘berghelling’, zodat er geoefend kan worden op meer of minder steil terrein. En in de zomer van 2027 zal het zelfs mogelijk zijn om de geringe zwaartekracht op de maan te simuleren, vertelt Casini’s collega Judith Ewald. Astronauten hangen dan als een soort marionetten aan kabels met springveren, die langs rails aan het plafond van de Luna-loods bewegen. Zo voelt het alsof je maar een zesde van je aardse gewicht hebt. Een testopstelling voor dit systeem, met de toepasselijke naam Puppeteer (‘poppenspeler’), is al in de maak.
En dan wordt er ook nog een virtualrealitysysteem ontwikkeld, waardoor je de zwarte wanden van de hal niet meer ziet, maar uitzicht hebt over kilometers digitaal maanlandschap. ‘Als je hier over een jaar nog een keer komt kijken, is alles weer anders en beter’, aldus Ewald. ‘Luna blijft groeien en wij blijven leren.’
Nasa wil op termijn een eenvoudige basis op de maan bouwen, waar astronauten langere tijd kunnen verblijven, net als in het internationale ruimtestation ISS. Om daar alvast ervaring mee op te doen, is naast het eigenlijke Luna-gebouw een kleine woonmodule verrezen, die binnenkort via een tunnel verbonden zal worden met het kunstmatige maanlandschap.
De omgebouwde zeecontainer, Flexhab geheten, oogt van binnen als een compacte stacaravan, met een toilet, een keukentje, een ‘gezellig’ zitje, een bureautje en vier kleine slaapcabines. De inrichting is van het Deense bedrijf Saga Space Architects; volgens Ewald is er bewust gekozen voor een ‘vriendelijke’ uitstraling, met meer hout en textiel dan in het supersteriele (en rommelige) ISS. ‘Je zit hier wel lange tijd met z’n vieren opgesloten in een kleine ruimte’, zegt ze.
Volgend jaar komt er dan ook nog een soort broeikas bij, waarin niet alleen groente wordt verbouwd, maar ook planten en bloemen kunnen groeien, op gerecyclede astronauten-urine. Allemaal om het verblijf ‘op de maan’ zo duurzaam en aangenaam mogelijk te maken. Of er straks op de echte maan ook tulpen op tafel zullen staan, valt overigens te betwijfelen. Bovendien is nog altijd niet duidelijk wanneer er weer astronauten op de maan zullen rondlopen, laat staan wanneer er sprake is van een permanent bemande basis.
Maar zelfs als dat nog jaren gaat duren, vervult Luna nu al een belangrijke rol bij het ontwikkelen en uittesten van nieuwe technologieën, legt Casini uit na terugkeer in de bezoekersruimte. ‘Als een instrument Luna niet overleeft, kun je er ook niet mee naar de maan. We spelen meer op zekerheid dan in de tijd van het risicovolle Apollo-programma, ook al omdat het bij Artemis om een langer verblijf op de maan gaat.’
Oliver Küchemann heeft zijn maanwagentje weer achter in de auto geladen en rijdt de parkeerplaats van Luna af. De drie dagen durende trip van de maan terug naar huis, aan boord van een kleine ruimtecapsule, wordt in Keulen gelukkig nog niet realistisch gesimuleerd.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant