Stoppen met steenkool Polen is de grootste producent en gebruiker van steenkool in de Europese Unie. Maar de kolen worden te duur en de mijnen gaan dicht. In Silezië kan de ene stad de transformatie naar een nieuw leven beter aan dan de andere.
De Bobrek-steenkoolmijn in Bytom, waar de productie op 30 december 2025 werd gestaakt.
De tranen stonden in de ogen van Sylwester Klasa (46) toen hij hoorde dat de kolenmijn Bobrek in de Poolse mijnstad Bytom zou sluiten. Een maand later zit hij in een van de mijngebouwen, nog altijd ontdaan. Hij en zijn collega mijnwerkers zijn „een beetje de weg kwijt”, zegt Klasa. „Wat gaan we doen als de sluiting afgerond is? We weten het niet.”
Om hem heen hangt de zware zwavelgeur van steenkool. Op de achtergrond brommen de machines in de mijnschachten. Door het raam zijn treinwagons te zien, opgesteld om de zwarte lading door Polen te vervoeren. Maar de wagons zijn leeg.
De komende vier jaar worden de graafmachines ontmanteld en de schachten afgesloten. En daarna? „Ik moet nog vier jaar tot mijn vervroegde mijnwerkerspensioen”, zegt Klasa. „Hopelijk kan ik tot die tijd blijven werken.” Maar voor veel jongeren, voegt hij eraan toe, is de toekomst één groot vraagteken.
In een gebouw verderop is het warm en vochtig. Aan kettingen onder het plafond hangen werkkleren te drogen, omhoog getakeld na een dienst onder de grond. Onder de 1.700 druipende setjes vormen zich plasjes water. Een mijnwerker loopt in zijn onderbroek vanuit de douche naar zijn ketting en haalt ‘m van het slot.
Alles aan de mijn in Bytom, geopend in 1907, ademt verleden tijd — van de bakstenen gevels tot de betonnen kleedruimtes. Binnenkort geldt dat ook voor de mijn zelf.
Mijnwerker Sylwester Klasa in de Bobrek-steenkoolmijn in Bytom.
De Bobrek-steenkoolmijn in Bytom sluit vijftien jaar eerder dan gepland.
Bobrek is de laatste van de zes steenkoolmijnen in Bytom die wordt gesloten.
Het sluiten van de mijn zal vier jaar duren, maar het is onduidelijk hoeveel mensen daarbij hun werk kunnen houden.
Bobrek is de laatste van de zes steenkoolmijnen in Bytom die wordt gesloten.
Vlak voor kerst ondertekende de Poolse president Karol Nawrocki een wet die de sluiting van steenkoolmijnen vergemakkelijkt. Een week na kerst werd de laatste steenkool uit de mijn in Bytom gehaald. De plannen voor sluiting werden gemaakt na een dodelijk ongeval in 2024. De resterende steenkool is het risico niet meer waard om uit de grond te halen. Het is te duur, de kwaliteit is te laag en de veiligheid is in het geding.
Bytom ligt in het hart van de Poolse steenkoolindustrie in de Zuid-Poolse regio Opper-Silezië. Niet alleen Polen werd decennialang verwarmd met steenkool uit deze regio, het Silezische zwarte goud reikte tot diep in de Sovjet-Unie. Nog steeds is Polen zeer afhankelijk van steenkool – vorig jaar lag het aandeel steenkool in de elektriciteitsproductie boven de 50 procent. Polen is daarmee de grootste gebruiker en producent van steenkool in de Europese Unie.
Desondanks is de glans al lang van Bytom af, een stad die ooit bruiste dankzij de zes steenkoolmijnen en twee staalfabrieken die nu bijna allemaal gesloten zijn. Sinds de eeuwwisseling kromp de bevolking met een kwart. Overal staan vervallen huizen die zwart zijn van de smog en het roet. In portieken drinken mannen blikken bier, anderen duwen over het kapotte asfalt hun ratelende winkelwagentjes vol oud ijzer voort. Naast de oprit van de snelweg wacht een jongedame op klandizie. „Delen van Bytom lijken nu al op een achterbuurt”, zegt veiligheidsmanager Dawid Piatek van de Bobrek-mijn. „De komende jaren wordt het niet beter.”
Het industriële Bobrek wordt zwaar getroffen door de sluiting van de mijnen.
Zo zag ook buurstad Katowice er rond de eeuwwisseling uit. Maar na de sluiting van de mijnen in het centrum van de stad onderging Katowice een ongekende transformatie. De stad investeerde in kantoren, winkelcentra én cultuur. De stad geldt nu als voorbeeld van hoe een mijnstad zich kan heruitvinden – zonder haar herkomst te vergeten.
Wat is het geheim van die wederopstanding?
Als kind wist Krzysztof Smetkiewicz (45) niet beter dan dat sneeuw niet altijd wit was. In zijn geboortestad Katowice draaiden zeven steenkoolmijnen op volle toeren. „Katowice was een zwart, vies gat”, vertelt Smetkiewicz terwijl hij over het terrein van een voormalige mijn in het centrum loopt. Ramen werden dagelijks gelapt, vertelt hij, mensen stierven jonger. In de rest van Polen ging de grap dat je hier beter geen wit T-shirt kon dragen – dat kwam toch grijs terug.
Nu wijst hij op het moderne muziekgebouw, bekleed met zwarte panelen die naar steenkool verwijzen. Daarnaast ligt het Silezisch Museum, ondergebracht in oude mijngebouwen: in de museumwinkel wordt steenkool nu verkocht als sieraad. Nog geen twintig jaar geleden stond hier een van de grootste mijnen van de regio. „Vanuit mijn huis zag ik de schoorstenen van de mijn en treinen vol kolen af en aan rijden”, vertelt Smetkiewicz, inmiddels marketingmanager van de stad. „Nu ligt hier een culturele zone waar mensen uit heel Polen op afkomen – en waar wij, Sileziërs, trots op zijn.”
Krzysztof Smetkiewicz (45), marketingmanager van Katowice, in het muziekgebouw in zijn stad.
Het moderne muziekgebouw is bekleed met zwarte panelen die naar steenkool verwijzen.
Na de val van de Sovjet-Unie kelderde de vraag naar steenkool drastisch en sloot de ene na de andere mijn in Katowice. Van de zeven bleef er één over. De stad moest zichzelf opnieuw uitvinden – zonder geld en met hoge werkloosheid. Rond de eeuwwisseling koos de stad voor asfalt en beton: er kwamen wegen, kantoren en een groot winkelcentrum. Het werkte. Er kwamen nieuwe bedrijven en de mijnwerkers vonden werk in de bouw. Maar toen de bouwwoede wegebde, dreigde opnieuw stilstand.
De toenmalig burgemeester zette in op iets anders: cultuur. Op het terrein van de gesloten mijn in het centrum moest een culturele zone verrijzen. Uit een enquête bleek dat slechts 2 procent van de bewoners dat plan zag zitten, vertelt stadsontwikkelaar Mariusz Jankowski (50) in het stadshuis. Toch zette de burgemeester door: er kwam een congrescentrum, een muziekgebouw en een museum.
„Nu is de culturele zone de trots van de stad”, vertelt Jankowski. „Het geeft ons waardigheid. En we behouden de mijnbouwcultuur door de oude gebouwen een nieuwe functie te geven.” Intussen verschuift de aandacht naar de mijnwerkerswijk Nikiszowiec, ooit net zo verloederd als delen van Bytom. De buurt verandert in rap tempo van achterstandswijk naar hippe hotspot. Op het terrein van de voormalige mijn moet een game-hub komen. Katowice wil „het Hollywood van de e-sports worden”, aldus Jankowski.
Leveren het muziekgebouw en de game-hub banen op voor de mijnwerkers? „Niet direct”, erkent Jankowski. „Maar het voorkomt leegloop en maakt ons weerbaar voor de toekomst. In deze regio wonen twee miljoen mensen – evenveel als in de stad Warschau. Dat potentieel moet je benutten.”
Katowice stond ooit bekend als ‘Zwart Silezië’ maar heeft de afgelopen jaren vol ingezet op cultuur.
„Nu is de culturele zone de trots van de stad”, vertelt stadsontwikkelaar Mariusz Jankowski.
Nikiszowiec is de bekendste woonwijk in Katowice, die rond industriële fabrieken en mijnen is gebouwd.
Mijnwerkerswijk Nikiszowiec veranderde van verloederde buurt in een hippe hotspot.
De gedaanteverwisseling van Katowice weerspiegelt de bredere opmars van Polen sinds de toetreding tot de Europese Unie in 2004. Met miljarden uit Brussel werd geïnvesteerd in infrastructuur. Waar het land tot 2012 nauwelijks snelwegen kende, ligt nu rond vrijwel elke grote stad een ring van nieuw asfalt. Jaarlijks groeide de economie van het land met gemiddeld 3,7 procent – bijna drie keer zo hoog als het EU-gemiddelde van 1,3 procent. Dat maakt Polen nu tot zesde economie van de EU, net na Nederland.
Katowice hoort tot de economisch snelst groeiende steden van Europa. Maar het perspectief van de metropool – waartoe naast Katowice de mijnsteden Sosnowiec, Gliwice en Bytom behoren – is ongewis. „Katowice raakt volgebouwd, maar ik mag geen land ontwikkelen buiten mijn gemeentegrenzen”, zegt Jankowski. „Katowice zal zich blijven ontwikkelen en de rest zal – vrees ik – achterblijven.”
In Bytom ontbreken de vergezichten. De Bobrek-mijn – ooit goed voor zevenduizend banen, nu nog 1.700 en eind dit jaar 590 – werkt aan plannen voor warmteprojecten, om tenminste iets van werkgelegenheid te behouden. Maar culturele zones of gamehubs zijn hier niet in de maak. Bytom was altijd afhankelijk van de steenkoolindustrie. De burgemeester van de stad vraagt om hulp uit Warschau.
De onlangs ondertekende sluitingswet geldt als eerste stap. De overeenkomst tussen de regering van Donald Tusk en president Karol Nawrocki voorziet naast staatssteun voor de mijn ook in een belastingvrije ontslagvergoeding van 170.000 zloty (40.000 euro) voor de mijnwerkers. Het is een teken aan de wand voor de Poolse mijnbouw dat Nawrocki deze wet ondertekende. Tijdens zijn verkiezingscampagne zei hij zich niet te kunnen voorstellen dat hij Poolse mijnen zou sluiten. Enkele maanden later deed hij precies dat.
Decennialang gold steenkool als het zwarte goud van Polen. Sluiting was een politiek taboe en mijnwerkers werden in het hele land op een voetstuk geplaatst. „Het hoofdstuk van nationale trots komt nu ten einde in Bytom”, zegt Anna Radwanska, directeur van de Bobrek-mijn.
Met de vakbonden is afgesproken dat de steenkoolproductie in 2049 eindigt. Nu zijn er nog 23 koolmijnen actief. Maar experts betwijfelen of het zover komt: de winning, nu al zwaar gesubsidieerd, zou over een jaar of tien economisch onhoudbaar zijn.
De laatste Poolse mijnwerker is al geboren.
Een mijnwerker onderweg naar de mijnschaft voor zijn achturige werkdag in de Bobrek-mijn in Bytom.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen