De Portugese schrijver António Lobo Antunes verwierf literaire faam met zijn opvallende schrijfstijl: een schijnbaar ongestuurde woordenstroom recht uit de hersenpan van zijn personages, opgeschreven zoals een mens denkt, fantaseert, angsten beleeft.
‘In de spiegel heeft de dood jouw ogen’, zei de Portugese schrijver António Lobo Antunes in 2008. Hij was net bekomen van de schrik: de vaststelling van een meestal fatale vorm van kanker in zijn buik, een operatie en een fortuinlijk herstel. Maar voor hoelang?
De dood lag vanaf toen echt op de loer. Hij zou na dat interview met de Volkskrant nog een tumor in zijn longen krijgen en werd opnieuw met succes behandeld. Hij schreef door in zijn gebruikelijke, razende tempo. Hij publiceerde nog dertien romans. Donderdag stierf hij in zijn geliefde Lissabon, 83 jaar oud.
Leven met de dood op de achtergrond is een rode draad in zijn uitgebreide oeuvre. Dat komt door zijn jaren in Angola, als jonge legerarts tijdens de gruwelijke koloniale oorlog. Angola was eeuwen bezet door het dictatoriale Portugal.
Steeds weer kolken de nachtmerrie-achtige ervaringen zijn romans binnen via de herinneringen en trauma’s van zijn personages. Al was hij nooit meer teruggegaan, die herinneringen bleven het leven van de veteranen domineren, tientallen jaren, tot hun overlijden waarschijnlijk, zei Lobo Antunes in dat interview in 2008. Hij kwam nog geregeld samen met vier vrienden uit die tijd.
Tijdens die oorlog schreef hij al veel, vooral brieven aan zijn vrouw. Het zijn gepassioneerde teksten. Hij beschrijft de gruwelen begaan door de Portugezen en ook door de Angolese guerrillastrijders. Maar meer nog gaat het over zijn eenzaamheid in afgelegen gebieden met gebrekkige communicatie. Hoe gaat het met zijn vrouw en met hun kind dat zonder hem is geboren?
Hij schrijft over het wachten op post. De onzekerheid over het verloop van de strijd. De gigantische regenbuien. De landschappen die hij vaak weergaloos mooi vindt. Een artsenbezoek aan een dorp, dat hem fascineert. De fantastische feesten van de Angolezen, met wilde dansen en opzwepende muziek.
Die brieven uit de periode 1971-1973 zijn pas veel later gepubliceerd, in 2005, toen hij al lang en breed een beroemdheid was, die volgens zijn bewonderaars de Nobelprijs voor Literatuur had moeten krijgen. Twee dochters zaten achter de publicatie van de brieven aan hun moeder, van wie Lobo Antunes een paar jaar na terugkeer in Portugal scheidde, maar die zijn grote liefde bleef tot haar dood aan kanker in 1999. Uit een tweede huwelijk kreeg hij een derde dochter. In 2010 trouwde hij voor de derde en laatste keer.
De schrijver zal aarzelingen hebben gehad bij publicatie van zijn oude brieven: hij hechtte enorm aan zijn persoonlijke schrijfstijl. In een van die brieven smeekte hij zijn vrouw om alle literaire teksten die hij tot dan toe had geschreven te vernietigen. Hij vond ze slecht geschreven. Hij had zojuist zijn eigen stijl van schrijven gevonden: heel anders, origineel, een schijnbaar ongestuurde woordenstroom recht uit de hersenpan van zijn personages, opgeschreven zoals een mens denkt, fantaseert, angsten beleeft.
Hij beschrijft de ervaring als een openbaring, een vorm van extase. Hij heeft zijn lange schrijversleven, dat in 1979 begon met Mémoria de Elefante, die stijl volgehouden. Inspiratie daarvoor vond hij bij zijn literaire held: Louis-Ferdinand Céline. Hij vertelde eens dat hij als scholier een briefje naar de Franse schrijver had gestuurd om zijn bewondering te uiten. En warempel, hij kreeg een briefje terug. Lobo Antunes vertelde het tijdschrift Expresso dat hij Célines briefje jarenlang in zijn broekzak met zich had meegedragen.
Zijn voor die tijd experimentele schrijfstijl was de oorzaak van een levenslange controverse tussen hem en het andere icoon van de Portugese letterkunde, José Saramago, die wel een Nobelprijs kreeg. De lezers waren verdeeld in twee kampen.
Saramago kwam uit een arm gezin van landloze boeren, was communist en schreef romans met een politieke lading. Lobo Antunes was de zoon van een neurochirurg en schreef hyper-individualistisch, maar niet minder politiek. In interviews noemde Lobo Antunes het werk van zijn tegenspeler bagger. Terugblikkend in 2017 was hij voor zijn doen mild geworden: hij had eigenlijk niets tegen de persoon Saramago, ze waren elkaar altijd uit de weg gegaan, alleen: die schrijfstijl van hem bleef verschrikkelijk.
Hij ontving de twee journalisten van Expresso thuis tussen enorme stapels handgeschreven materiaal voor twee romans. Hij leefde in die tijd al een wat teruggetrokken bestaan. Hij was al gestopt met zijn jarenlange columns, eerst in het dagblad Público en later in het tijdschrift Visão. Hij leek verwikkeld in een race tegen de klok om alles wat nog opborrelde af te maken voor publicatie. Zijn laatste, 32ste, roman verscheen in 2022: O tamanho do mundo (De omvang van de wereld, de vertaling kwam in 2025 uit).
Vaak wordt de roman Fado Alexandrino uit 1983 als zijn belangrijkste werk gezien. Vier oud-militairen uit de koloniale oorlog vertellen elkaar over hun levens op een reünie die een avond en een dronken nacht duurt. Het is ‘een tocht door de hel van hun geheugen’, zoals Lobo Antunes’ uitmuntende vertaler Harrie Lemmens het eens omschreef. De lezer moet zich willen overgeven aan de stroom woorden, niet steeds denken ‘wat staat hier nou eigenlijk’, maar doorlezen, zo snel mogelijk: dan zorgt de taal van Lobo Antunes voor een literaire trance.
Hij heeft dit procedé ook gebruikt voor zijn stad Lissabon, waar hij jaren als psychiater werkte in het Miguel Bombarda ziekenhuis. Hij probeert het dagelijks leven te vangen, zoals in Als in een brandend huis (2014). Hierin worden de gedachtegangen van vier bewoners van een appartementengebouw gevolgd. Verwacht geen verrassende ontknoping, aan zulke romantechnieken doet Lobo Antunes niet. Dat je toch geboeid kunt raken en wilt doorlezen heeft heel andere redenen, het draait om het plezier je te laten meevoeren of om patronen te ontdekken in de schijnbaar onsamenhangende gedachten.
Altijd bleven de herinneringen aan Angola omhoog komen, gevraagd en ongevraagd. In De andere kant van de zee uit 2019 doet Lobo Antunes het thema nog eens dunnetjes over. Opvallend: meer dan ooit speelt de roman zich in Angola zelf af.
Een van de vertellende hoofdfiguren keert niet eens terug naar Portugal, maar trekt zich terug bij de prachtige Angolese kustplaats Benguela. Er zit meer verhaal in deze roman. De gruwelen, de eenzaamheid, de vertwijfeling, de vervreemding van Portugal bij de personages doen denken aan wat de jonge legerarts António allemaal schreef in de brieven aan zijn geliefde vrouw.
De tijd dat hij zich miskend voelde, lag al lang achter hem, zei hij in 2017 tegen Expresso. Die Nobelprijs zei hem ook niet veel. Hij werd nu wereldwijd gewaardeerd, zijn werken zijn veel vertaald, de Portugezen waren best trots op hun schrijver. Die relativering was al tien jaar eerder begonnen: na de eerste schok van de kanker.
In de Volkskrant zei hij toen, nadat hij net de Portugese Camões-prijs had gekregen: ‘Wat heb je aan een prijs: je gaat er niet beter of slechter door schrijven.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant