Frankrijk Ook in de provinciestad Clermont-Ferrand wordt openlijk gedeald, geschoten, gemoord. De gemeente sloopte de ‘Chinese muur’, een groot flatgebouw, om drugsbendes te dwarsbomen. „Dealers en verslaafden hebben alles kapotgemaakt.”
Plek in de wijk Saint-Jacques in Clermont-Ferrand waar gedeald wordt.
La muraille de Chine was perfect voor drugsdealers, zegt Laurent Caramiaux (47) die er jarenlang als postbode werkte. Het 320 meter lange flatgebouw onttrok een deel van de arbeiderswijk Saint-Jacques in het zuiden van Clermont-Ferrand aan het zicht van de politie. Omdat het gebouw op de rand van het op een heuvel gelegen Saint-Jacques stond, konden guetteurs (verkenners) vanuit de ramen zien wie eraan kwam. „En onder het gebouw was een gangenstelsel met kelders waar de dealers zich konden verstoppen”, zegt Caramiaux. Hij kwam er velen tegen in de jaren dat hij met zijn brieventas door het gebouw navigeerde.
De ‘Chinese muur’ was een flatgebouw met 354 appartementen – na de Tweede Wereldoorlog werden overal in de snel groeiende Franse (voor)steden zogenoemde grands ensembles gebouwd om de naoorlogse woningcrisis te bestrijden. Het enorme flatgebouw vormde een soort barrière tussen de wijk Saint-Jacques en het stadscentrum van Clermont-Ferrand – een provinciestad met zo’n 150.000 inwoners in het hart van de vulkanische regio Auvergne. Vormde, want la muraille is niet meer: in 2023 werden dit en een naastgelegen flatgebouw gesloopt om plaats te maken voor een park van 4,5 hectare. Nu is het toekomstige park nog een bouwplaats met werklieden met oranje helmen, jonge boompjes, het begin van een fontein, twee amfitheaters en een speeltuin. Vlakbij zijn petanque-banen aangelegd en is een sportcentrum uitgebreid.
Het idee om de Chinese muur te transformeren tot een park komt uit de koker van de socialistische burgemeester Olivier Bianchi (55) en zijn met stadsplanning belaste locoburgemeester Grégory Bernard (46) van de groene partij EELV. Er waren tal van redenen, zegt Bernard in het door vulkanisch materiaal zwart gekleurde stadhuis. „Het gebouw voldeed niet aan de huidige kwaliteitseisen op het gebied van energie en toegang voor gehandicapten. En vanwege klimaatverandering moet de stad vergroenen.”
Locoburgemeester Grégory Bernard van Clermont-Ferrand gaat over stadsplanning.
Bouwput op de plek in Saint-Jacques waar het flatgebouw de ‘Chinese Muur’ stond.
Maquette van het Muraille-park dat op deze plek zal worden aangelegd.
Bovendien kwam de gemeente in gesprekken met de politie tot de conclusie dat het slopen van het gebouw ook een ander probleem zou kunnen aanpakken: de aanwezigheid van drugsdealers die sinds een aantal jaar het leven van de Clermontois op z’n kop zet. „We hebben altijd dealplekken gehad in Clermont-Ferrand”, zegt Bernard – in Frankrijk is het gebruikelijk dat mensen drugs kopen bij fysieke points de deal. „Maar het was niet heel zichtbaar, ging niet gepaard met veel geweld en gaf nauwelijks overlast voor inwoners.”
Zo’n tien jaar geleden veranderde dat en sinds de coronapandemie ziet Bernard een „versnelling”. „Het aantal points de deal is toegenomen” – precieze cijfers heeft hij niet – „en er wordt openlijker drugs verkocht en gebruikt. En er is meer agressie: op sommige plekken bepalen dealers wie wel en niet de wijk in mag en er worden ernstige geweldsdelicten gepleegd. De moordcijfers in Clermont-Ferrand waren altijd belachelijk laag. Nu is het niet ongewoon om in de krant te lezen dat er wéér iemand is vermoord. Soms op barbaarse wijze: slachtoffers worden bijvoorbeeld verbrand.”
In 2025 vonden vijf aan drugscriminaliteit gelieerde moorden plaats in in de stad. Ter vergelijking: in het beruchte (en ruim vijf maal grotere) Marseille waren dat er twintig. In heel Frankrijk vonden vorig jaar 982 moorden plaats (inclusief moorden die niets met drugs te maken hebben) – een aantal dat in dertig jaar iets is afgenomen.
De toename van drugsgerelateerde problemen doet zich voor in heel Frankrijk – en vormt een belangrijk thema in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 15 en 22 maart. Het komt niet uit het niets: onderzoek van het drugsobservatorium OFDT toont dat de Franse drugsmarkt tussen 2010 en 2023 bijna is verdrievoudigd tot 6,8 miljard euro. Intussen groeiden en professionaliseerden drugsbendes, die niet langer alleen lokaal werken, maar jongeren uit heel Frankrijk ronselen.
Ook het drugsgebruik nam afgelopen decennia fors toe, vooral van cocaïne waarvan het gebruik in Frankrijk is vertienvoudigd sinds 1992 – een trend die ook op Europees niveau te zien is. Anno 2023 gebruikte 2,7 procent van de Fransen minstens één keer per jaar coke – dat was in 2017 nog 1,6 procent en in 1992 0,3 procent. Ook het gebruik van mdma is fors gestegen: van 0,2 procent in 2000 naar 1,8 procent in 2023. Het gebruik van cannabis – de meest gebruikte drug in Frankrijk – neemt eveneens al decennia gestaag toe.
Achter de koude cijfers schuilt een boze realiteit waar talloze Fransen mee geconfronteerd worden. De gepensioneerde fabrieksarbeider Alain Dupinet (79), die al 25 jaar in de flat naast de gesloopte Chinese muur woont, zegt dat zijn wijk is „verwoest”. „Saint-Jacques was een fijne wijk, hier gebeurde nooit iets”, zegt hij terwijl hij in de vrieskou zijn hondje Jimmy uitlaat. „Soms dommelde ik hier nog wel eens in slaap” – hij gebaart naar een stenen bankje. „Maar in een paar jaar tijd hebben de dealers en verslaafden alles kapotgemaakt.”
Brandschade op een plek waar gedeald wordt.
Buurtbewoner Alain Dupinet met zijn hond Jimmy.
Drugsdealers braken takken af voor een vuurtje om warm te blijven.
Bewakingscamera in de wijk Saint-Jacques.
„Kijk naar die arme bomen”, zegt Dupinet terwijl hij met een kromgetrokken vinger de bomen rondom het pleintje aanwijst. Een heeft een zwarte brandplek. Van een paar andere zijn takken afgebroken. „De dealers gebruiken het hout voor kampvuurtjes, om zich ’s nachts aan te warmen. Soms liggen verslaafden te trippen voor mijn voordeur. Een keer ontstond er ruzie en spuugde iemand in het gezicht van mijn vriend.” Ook wordt weleens geschoten in Saint-Jacques en andere wijken – eind januari nog raakte er een man gewond bij een schietpartij.
Het heeft een klimaat van angst veroorzaakt. Ziekenhuismedewerkster Anna (45, haar achternaam wil ze niet delen uit angst voor represailles van drugsbendes) gaat niet meer te voet naar haar werk. „Het ziekenhuis is tien minuten lopen, maar ik pak de auto.” Dupinet: „Mensen zeggen geen gedag meer, kijken elkaar niet meer aan. Drugscriminaliteit heeft onze sociale banden verwoest.”
Sinds de sloop van de Chinese Muur zijn de points de deal niet verdwenen, maar ze zijn zichtbaarder geworden, legt projectleider Céline Amadon (37) uit op de bouwplaats. „De dealers zitten nu niet meer in het gebouw maar op kruispunten of parkeerplaatsen, waardoor ze makkelijker in het vizier van de politie komen.” NRC ziet zelf geen dealers, wel hun sporen: kleine plastic zakjes op de grond, een zichtbaar verslaafde man op zoek naar een dosis, politiewagens die continu langsrijden, bouwmaterialen die met slotjes aan elkaar worden verbonden om diefstal te voorkomen.
Ook is de hoop dat de komst van het park, de speeltuin, petanquebanen en amfitheaters ertoe zullen leiden dat meer mensen de wat verlaten arbeiderswijk zullen bezoeken, zegt Amadon. „We hopen dat toeristen zullen afkomen op deze nieuwe groene long, met uitzicht op de [vulkaan] Puy-de-Dôme.” Er zullen ook restaurants en winkeltjes geopend worden die gezinnen moeten aantrekken.
Projectleider Céline Amadon legt uit hoe de buurt Saint-Jacques verandert door de sloop van het flatgebouw de ‘Chinese Muur’.
Bouwput op de plek waar eerder het flatgebouw de ‘Chinese Muur’ stond.
Projectleider Amadon bij een foto van de ‘Chinese Muur’ vóór de sloop.
De sloop van het flatgebouw gaat gepaard met een bredere verandering. „89 procent van de woningen in Saint-Jacques was sociale huur, maar we willen niet meer dat alle arme mensen op één plek wonen”, zegt locoburgemeester Bernard. „Daarom worden de woningen die verderop in de wijk worden gebouwd om het verdwijnen van de Muraille de Chine te compenseren, ook bijvoorbeeld koopwoningen die een rijker publiek zullen aantrekken. Hierdoor zal er meer mixité sociale (vrij vertaald: sociaal-economische diversiteit) ontstaan.” Andersom wordt het aandeel sociale huurwoningen in rijkere wijken verhoogd.
Overigens is de sloop van de Chinese muur (en twee vergelijkbare projecten in andere wijken) niet het enige wat Clermont-Ferrand doet in de strijd tegen drugscriminaliteit. Het lokale politiekorps is sinds 2014 uitgebreid van veertig naar zeventig agenten en er zijn extra camera’s geïnstalleerd – in Saint-Jacques worden de ronddraaiende camera’s aan torenhoge lantaarnpalen beschermd door maar liefst drie lagen stekels en een afweerscherm. En eind vorig jaar hing de gemeente posters door de hele stad met de tekst: „drugs doodt”, met eronder een lijntje cocaïne dat overgaat in een bloedspoor.
Ook elders in Frankrijk, van de Parijse voorsteden tot Nice, werden afgelopen jaren flatgebouwen gesloopt in de hoop drugsbendes te hinderen. Dat de manier waarop een stad is opgebouwd wordt meegenomen in het veiligheidsbeleid is relatief nieuw, zegt socioloog Renaud Epstein, verbonden aan Sciences Po in Saint-Germain-en-Laye, nabij Parijs. „Dit komt voort uit de begin jaren 2000 ontstane gedachte dat criminelen geen afwijkende wezens zijn, maar mensen die rationale, economische afwegingen maken en wier gedrag je dus kunt beïnvloeden.”
Sinds begin deze eeuw werden overeenkomstig dit idee in heel Frankrijk kleine maatregelen getroffen om criminaliteit in vooral dichtbebouwde buitenwijken tegen te gaan – aangezwengeld door de wekenlange rellen die in 2005 in banlieues in het hele land uitbraken nadat twee tieners omkwamen bij een politieachtervolging. Epstein: „De dakterrassen van flatgebouwen zijn massaal gesloten, omdat jongeren vanaf daar de politie in de gaten konden houden en projectielen naar beneden konden gooien” – een bekend beeld voor wie de film La Haine heeft gezien.
„Ook werden vuilcontainers ondergronds geplaatst, zodat die niet meer in brand konden worden gestoken om de politie te hinderen. Wegen werden omgelegd zodat de politie makkelijker naar binnen kon met haar auto’s. En er werden maatregelen genomen om het zicht voor de politie te verbeteren: bomen werden weggehaald, heuveltjes platgemaakt en natuurlijk vele camera’s geplaatst.” Deze maatregelen hadden effect, zegt Epstein: rellen die na deze ingrepen uitbraken, konden aanzienlijk sneller worden ingedamd door de politie. ”Dit soort maatregelen maakt het makkelijker voor de politie om in te grijpen, maar het heeft criminaliteit of drugshandel niet doen afnemen.”
Schade aan een woongebouw in Saint-Jacques op een plek waar eerder drugs werd gedeald.
In Saint-Jacques tonen bewoners zich niet onverdeeld enthousiast over de veranderingen. De gepensioneerde gemeentemedewerkster Edith Perol (64), de geliefde van Alain Dupinet, woonde jarenlang in La Muraille de Chine en zegt dat veel bewoners hun gedwongen vertrek „als een geweldsdaad” ervoeren. „Wij zaten er goed, hadden geweldig uitzicht en de staat van het gebouw was prima”, zegt ze. „We hadden het gevoel dat wij als volksklasse werden gestraft en ruimte moesten maken voor beter bedeelden.”
En hoewel alle bewoners een andere woning toegewezen kregen en gecompenseerd werden voor de verhuiskosten, was niet iedereen blij met zijn nieuwe plek, zegt ook ingenieur in opleiding Youssef Lahlafi (20) die vrienden in het gebouw had. „Sommigen wonen nu tegen hun zin in kleine dorpjes verderop.”
Voormalig postbode Caramiaux, inmiddels basketbalcoach en jongerenwerker, stelt dat het niet enkel positief is dat het dealen zichtbaarder is geworden. „Eerder zag je de dealers alleen als je het doel had om drugs te kopen, nu passeert iedereen ze continu.” Ziekenhuismedewerkster Anna woont sinds de sloop ineens vlakbij een point de deal. „De sloop heeft ze deze kant op geduwd, mijn kinderen worden nu ’s nachts wakker van guetteurs die schreeuwen om te waarschuwen dat de politie komt. De jongste heeft er nachtmerries van.”
Laurent Caramiaux was postbode in Saint-Jacques en is nu jongerenwerker en basketbalcoach.
Mraatil Anziz Mohamed heeft net haar kinderen opgehaald uit de crèche.
Maar er klinken ook positieve geluiden. Zo zegt Lahlafi dat hij blij is dat de Muraille verdwenen is omdat het gebouw „het toonbeeld van la France moche (het lelijke Frankrijk) was”. „Het stond voor alles wat niet goed is, zoals drugscriminaliteit.” Mohamed Mraatil Anziz (34) die met twee kindjes uit een crèche pal naast de bouwplaats komt lopen: „Sinds de Chinese muur gesloopt is, is het rond de crèche rustiger. Ik zie de dealers wel, maar ik loop ze gewoon voorbij en heb nog geen problemen gehad. Vaak zie ik politieagenten achter ze aanrennen, dat vind ik geruststellend.” Anna kijkt uit naar het moment dat het park wordt geopend. „Er is weinig speelruimte voor kinderen in Saint-Jacques, dus dat gaat families goed doen.”
Het is nog te vroeg om te zeggen of de transformatie van Saint-Jacques het gewenste resultaat zal hebben – deze zomer moeten de meeste werkzaamheden afgerond zijn. Locoburgemeester Bernard is realistisch optimistisch. „Het is een illusie dat dit project alle problemen rondom drugscriminaliteit zal oplossen, want dat is een nationaal en internationaal probleem. Maar dit is wel een manier om de controle terug te pakken en hoop te bieden aan inwoners.”
Graffiti bij de bouwput van de gesloopte flat ‘Chinese Muur’.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden