Koerden Nu de VS zich tot de Iraanse Koerden wenden voor een grondoffensief tegen het Iraanse regime, staan de Koerden opnieuw in de schijnwerpers. Uit eerdere ervaringen kennen ze de risico’s. „Een van de grootste zorgen onder Koerden is dat de Verenigde Staten hen uiteindelijk laten vallen.”
Koerdische strijders trainen op 18 januari nabij Erbil in Irak.
Niet lang nadat nieuwszender CNN meldde dat Iraans-Koerdische strijdgroepen mogelijk binnen enkele dagen een grondoffensief in Iran zouden beginnen om de Amerikaans-Israëlische luchtaanvallen te ondersteunen, berichtte Fox News woensdagavond dat Iraanse Koerden de grens al waren overgestoken om dat offensief te starten. Die bewering werd met klem tegengesproken door Koerdische functionarissen. Toch verspreidde het bericht zich razendsnel. Het antwoord van het Iraanse regime liet niet lang op zich wachten: donderdagochtend voerde het Iraans leger bombardementen uit op Iraans-Koerdisch gebied en later ook op het hoofdkwartier van Koerdische strijdkrachten in de autonome Koerdische regio in Irak.
Tegelijkertijd wordt steeds duidelijker dat de Verenigde Staten al langer met Iraans-Koerdische leiders in gesprek zijn over een mogelijke samenwerking tegen het ayatollah-regime in Iran. In de regio leven naar schatting zo’n veertig miljoen Koerden, verspreid over Turkije, Syrië, Irak en Iran. Zij wonen vooral in de grensgebieden van die landen. De Koerden worden vaak omschreven als de grootste etnische groep ter wereld zonder een eigen staat.
„De nieuwsberichten passen in een reeks signalen die we de laatste tijd zien”, zegt Vahap Coskun, een Koerdische hoogleraar constitutioneel recht aan de Dicle-Universiteit. Hij wijst op gesprekken die de Amerikaanse president eerder voerde met Koerdische leiders. „Een van de grootste zorgen onder Koerden is dat de Verenigde Staten hen uiteindelijk laten vallen. Dat is in het verleden vaker gebeurd.”
Die vrees heeft historische wortels. Want het is niet de eerste keer dat de Verenigde Staten Koerdische strijdgroepen inschakelen bij oorlogen in het Midden-Oosten. Na de Golfoorlog van begin jaren negentig, waarbij de VS een operatie leidden om Irak te verdrijven uit Koeweit na de inval door de Iraakse dictator Saddam Hoessein, kwamen Koerden en sjiieten in Irak in opstand tegen Saddam. Die opstand werd door de Amerikanen indirect aangemoedigd – maar de VS grepen niet in toen het regime die opstand bloedig neersloeg.
Een recenter voorbeeld is uit 2014, toen de VS in Syrië samenwerkten met Koerdische milities in de strijd tegen de terreurgroep Islamitische Staat. Met Amerikaanse luchtsteun veroverden de Koerden grote delen van het noordoosten van Syrië, waar zij een semi-autonome regio opbouwden. Aan die situatie kwam in februari een einde na gevechten met de nieuwe Syrische regering van Ahmed al-Sharaa, waarmee de VS inmiddels goede banden hebben.
„Voor de Koerden was dat een grote teleurstelling”, zegt Coskun. „Uiteindelijk vertrekken de Amerikanen altijd weer. Maar de Koerden blijven in de regio leven, naast Arabieren, Perzen en Turken. Zij moeten daarna met die buren verder.”
Dat dilemma speelt ook bij de Koerden in Iran. Daar wonen naar schatting acht tot tien miljoen Koerden, op een bevolking van ongeveer negentig miljoen. De meerderheid van de bevolking is Perzisch, gevolgd door Azerbeidzjanen met naar schatting zo’n vijftien tot twintig miljoen en kleinere minderheidsgroepen. De Koerden wonen voornamelijk in het westen van Iran, wat onder Koerden bekendstaat als Rojhelat.
In Iran zijn verschillende Iraans-Koerdische oppositiegroepen die zich al langer verzetten tegen het Iraanse regime. Veel van deze groepen hebben hun basis in het autonome Koerdische gebied in Irak dat grenst aan de Koerdische regio in Iran. Na de val van Saddam Hussein door de Amerikaanse invasie in 2003 kreeg de Koerdische regio in Noord-Irak in de Iraakse grondwet van 2005 officieel een autonome status.
„Koerdische groepen in Iran hebben al decennialang een conflict met het regime. Een aanzienlijk deel van de executies en zware gevangenisstraffen in Iran treft Koerdische activisten”, zegt Coskun. „Als er tegelijkertijd binnen Iran protesten tegen de regering zijn én er van buitenaf druk ontstaat, zien sommige Koerdische groepen dat als signaal dat zij een rol kunnen spelen in het omverwerpen van het regime.”
In februari kondigden vijf Iraans-Koerdische groeperingen aan zich te verenigen in een gezamenlijk politiek front. Deze stap geldt als een poging om de versnipperde Koerdische oppositie in Iran politiek te verenigen. Veel van deze groepen zijn door repressie in Iran uitgeweken naar het autonome Koerdische gebied in Irak, waar zij al jaren bases hebben. Maar vanuit dat gebied mogen zij niet tegen Iran opereren. In 2023 sloten Iran en Irak een veiligheidsovereenkomst waarin Irak beloofde Iraans-Koerdische oppositiegroepen te ontwapenen en weg te halen van de grens met Iran. Voor de Koerdische autoriteiten in Noord-Irak is dat een lastige balans. Ze willen oppositiegroepen niet wegsturen, maar ook voorkomen dat hun gebied wordt meegesleept in een conflict met Iran.
„Wij benadrukken opnieuw dat de Koerdische regio een hoeksteen van vrede zal blijven en zich niet zal mengen in conflicten of militaire escalaties die het leven en de veiligheid van onze bevolking in gevaar brengen,” zei president Nechirvan Barzani in een verklaring van het presidentschap van de Iraaks-Koerdische regio.
Toch ziet Wladimir van Wilgenburg, een Nederlandse journalist en analist die de Koerdische politiek vanuit Erbil in Noord-Irak volgt, dat Iran vrijwel dagelijks droneaanvallen uitvoert. Volgens hem hebben Iraans-Koerdische groepen nog geen concrete toezeggingen gedaan en zijn ze zich bewust van de risico’s van een samenwerking met de Amerikanen. „Als er een rol voor Koerdische strijders komt, dan zal die zich waarschijnlijk beperken tot Koerdische gebieden in Iran. Met Amerikaanse steun zouden ze het Iraanse leger uit Koerdische regio’s proberen te verdrijven, maar een opmars naar Teheran zal niet zo snel gebeuren.”
Ook Vahap Coskun ziet potentiële risico’s voor de Iraanse Koerden: „De vraag is hoe lang de Verenigde Staten achter de Koerden zullen blijven staan. Als Koerden zich militair tegen het Iraanse regime keren en de Amerikanen later besluiten de operatie te stoppen, dan blijven de Koerden achter met de gevolgen. In dat scenario kunnen Koerden na afloop van het conflict zowel door het regime als door Iraanse nationalisten als verraders worden gezien. Dat maakt hun positie uiterst kwetsbaar.”
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.