Rusland – Iran De dood van ayatollah Khamenei trekt bij president Poetin oude wonden open van eerdere gevallen dictators. Hoewel stijgende olieprijzen goed nieuws zijn voor de Russische oorlogsbegroting, vormt de chaos in Iran een bedreiging voor Russische investeringen in de regio.
De Russische president Vladimir Poetin ontmoette de Iraanse opperste leider Ali Khamenei (links) zes keer, onder meer in Teheran in 2022.
Bevriende dictators hoeven bij hun neergang doorgaans niet op veel liefde uit Moskou te rekenen, maar voor de Iraanse ayatollah Ali Khamenei maakte Poetin een uitzondering. In zijn condoleances noemde Poetin hem zondag een „buitengewoon staatsman” die een „enorme persoonlijke bijdrage” had geleverd aan de Russisch-Iraanse betrekkingen. De Israëlische raketaanval waarbij Khamenei werd gedood noemde hij „een cynische schending van alle normen van menselijke moraal en internationaal recht”. Poetin en Khamenei ontmoetten elkaar vanaf 2007 zes keer.
Ook via andere kanalen liet Rusland fel van zich horen. Zaterdag sprak het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken in een verklaring van een „roekeloze” en „niet-uitgelokte daad van agressie”, en hekelde Moskou de „golf van destabiliserende aanvallen”, waarmee de VS zich mengen in de „interne aangelegenheden” van andere staten. Na het weekend belde Poetin met zeker vijf leiders in de regio en zei er alles aan te doen om „vermindering van de spanningen te bewerkstelligen”, aldus Kremlin-woordvoerder Peskov dinsdag.
De luide reacties uit Moskou staan in contrast met het stilzwijgen na de ontvoering door de VS, in januari, van de Venezolaanse president Nicolás Maduro. Poetin nam sputterend zijn verlies en liet Trump begaan, om de onderhandelingen over Oekraïne niet in gevaar te brengen. Iets vergelijkbaars gebeurde rond de val van de Syrische dictator Bashar al-Assad in 2024. Ook toen koos Moskou eieren voor zijn geld, hoewel het daarmee een belangrijk steunpunt in de regio verloor. Tijdens de Twaalfdaagse Oorlog tussen Israël en Iran vorig jaar hield Rusland zich grotendeels afzijdig. Waarom nu dan zoveel kabaal?
Een man legt bloemen bij het portret van Ali Khamenei buiten de Iraanse ambassade in Moskou.
Wie de impact van de dood van Khamenei in het Kremlin wil begrijpen, moet volgens analisten terug naar de gewelddadige dood van de Libische dictator Moammar Gaddafi in 2011, waarin de VS een grote rol hadden. Volgens de onafhankelijke Russische analist en oud-diplomaat Aleksandr Baoenov was Gaddafi’s dood een keerpunt in de Russische politiek. Naast Oekraïne werd het „een van de belangrijkste pijlers onder Poetins nieuwe anti-westerse koers”, aldus Baoenov in een artikel op nieuwssite Meduza. „Poetin heeft het vaak herhaald: ze nodigden Gaddafi uit in hun hoofdsteden, schudden hem de hand, erkenden hem als staatshoofd, om hem daarna met gemak te laten vermoorden”, zo schetste hij Poetins diepe wantrouwen tegen westers ingrijpen in schurkenstaten.
Voor Rusland past de dood van Khamenei in het rijtje van Gaddafi en de executie van de Iraakse dictator Saddam Hoessein, in 2006 op een Amerikaanse legerbasis. „Er is geen twijfel dat Poetin dit persoonlijk opvat”, zei de Russische Iran-expert Nikita Smagin zondag tegen The Moscow Times.
Over Maduro zijn andere gevoelens: de Venezolaanse leider bevond zich in wat Poetin beschouwt als de Amerikaanse invloedssfeer. Bovendien werd hij niet vermoord, maar ontvoerd en gevangengezet. .
Volgens Baoenov begrijpt het Kremlin „heel goed dat Trump Iran niet aanviel als bondgenoot van Rusland, maar als apart doelwit.” Toch heeft Rusland genoeg reden tot zorg. Nu de VS samen met Israël oorlogvoeren in een regio waar Rusland grote belangen heeft, is de vraag hoe Poetin zich kan doen gelden zonder zijn band met Trump op het spel te zetten. Veel meer dan blazen via diplomatieke kanalen lijkt Poetin niet te kunnen. Zijn grote behoedzaamheid bleek al uit zijn condoleanceboodschap aan de Iraanse president. Daarin veroordeelde hij Khamenei’s dood weliswaar scherp, maar noemde hij de daders in Washington en Tel Aviv wijselijk niet bij naam.
En dan zijn er Ruslands economische belangen. Moskou heeft aanzienlijke investeringsprojecten in en om Iran. Daaronder de North-South Transport Corridor, een spoorlijn die Rusland met Iran verbindt via de zuidelijke Kaukasus en moet dienen als alternatief voor door sancties afgeknepen handelsroutes. Via Iran ligt de weg open naar de Indische Oceaan en afzetmarkten in Azië en het Midden-Oosten. Daarnaast sloten Teheran en Moskou vorig jaar een deal voor de bouw van vier kernreactoren, in aanvulling op de door het Russische staatsbedrijf Rosatom gebouwde Bushehr-centrale aan de Iraanse zuidkust.
Iraanse en Russische oorlogsschepen tijdens een gezamenlijke oefening in de Zee van Oman, op 19 februari 2026.
De Russische belangen in Iran worden door opportunisme getekend. Zo reizen Russische functionarissen graag naar Teheran om kennis op te doen over het omzeilen van sancties, maar kwamen zij Iran nauwelijks te hulp om sancties te verlichten. Weliswaar schroefde Rusland zijn wapenleveranties aan Iran flink op, maar die wapens zijn vooral geschikt voor het onderdrukken van de bevolking – alles om regime change te voorkomen, menen analisten. „Dit is Ruslands grootste angst”, schreef politiek analist Hanna Notte op X.
Dat wil niet zeggen dat er voor Rusland geen lichtpunten in de chaos zijn. Stijging van de olieprijzen is zeer goed nieuws voor de tanende Russische oorlogsbegroting. Bovendien dreigt China met Iran een van zijn belangrijkste olieleveranciers te verliezen, een gat dat Rusland maar wat graag opvult. Volgens een berekening van Reuters is de huidige prijsstijging van ruwe olie nog onvoldoende om het Russische begrotingstekort aan te zuiveren.
Daarnaast is afleiding van de oorlog in Oekraïne voor Poetin in principe goed nieuws. De Russische propagandamedia hadden afgelopen dagen misschien wel het treffendste antwoord op de vraag hoe de aanvallen in Rusland worden gezien. „Het kan ons niets schelen of we een partner verliezen. (..) Laat de hele wereld afbranden, zolang ons eigen Rusland maar opbloeit”, zei presentator Sergej Karnaoechov deze week in de goed bekeken avondshow van Vladimir Solovjov. Tv-presentator Solovjov zelf had echter een waarschuwing aan zijn publiek. „De Amerikanen zijn als een roofdier, dat afleidingsmanoeuvres bedenkt en afwacht tot het moment om zijn prooi de kop af te bijten.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen