Vrijwel dagelijks zijn we getuige van het sluipende verlies van vrijheid en democratie in de wereld. Wanneer valt het jou op? En grijp je dan alsnog in, vraagt Sheila Sitalsing.
Toen het oude Europa was ingestort, het Europa van vóór de grote bloedplas van de Eerste Wereldoorlog en vóór de diepe duisternis van de Tweede, schreef Stefan Zweig in 1942 zijn laatste boek: De wereld van gisteren. Daarin blikt Zweig, Oostenrijker, schrijver, humanist, terug op een verdwenen wereld.
Zijn wereld van kunst en wetenschap en vooruitgang, in het Wenen van de voorvorige eeuwwisseling in een ‘gouden tijdperk van zekerheid’, was ‘een luchtkasteel’ gebleken. Ook al hadden zijn ouders ‘erin gewoond als in een huis van steen’.
Werelden storten niet in een keer in, ze verkruimelen langzaam. Je ziet het pas als overal de kruimels liggen.
Over de auteur
Sheila Sitalsing is podcastpresentator en columnist voor de Volkskrant. Dit is een verkorte versie van de Socrateslezing die zij op woensdagavond 4 maart in Den Haag uitsprak.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De illusie van een vredig Europa na de Balkanoorlogen en de grote uitbreiding naar het oosten, werd in 2014 verkruimeld, toen Rusland de Krim bezette. Al bleef de Russische olie ook daarna onbekommerd stromen.
De illusie van een wereld waarin iedereen hetzelfde wil – voorspoed en vrede en persoonlijke vrijheid – is allang foetsie sinds China het ene grondstofrijke land na het andere in het mondiale Zuiden in zijn invloedssfeer haalde. Al werd hier nog vrij onlangs argeloos een chipbouwer aan Chinese investeerders verkocht, in onschuldig vertrouwen dat we een gevalletje win-win te pakken hadden.
De illusie van ‘dit nooit meer’ is aan flarden gebombardeerd in Gaza.
De illusie van het Westen als paradijs van democratie en vrijheid, met Amerika als beschermengel, is verdampt sinds, enfin, dat staat elke dag in de krant.
De illusie dat er een wereldorde was die rechtvaardig en geliefd was tot hij door potentaten bij het grofvuil werd gezet, is altijd al een bergje kruimels geweest. De rest van de wereld werd altijd al binnengevallen door Amerika, of op de vingers getikt door Europa en mocht alleen meedoen als zij zich conformeerde aan opgelegde vrijhandelsregels en economische hervormingen – want in die betreurde wereldorde ging het best veel over geld verdienen.
Het verkruimelen valt te meten. Onderzoeksinstituten als Freedom House (Amerikaans) en V-Dem (Zweeds) doen dit en trekken vergelijkbare conclusies: autocratisering rukt op. Landen die lijken op een democratische rechtsstaat – vrije verkiezingen, onafhankelijke rechtsspraak, pluriforme pers, het burgerrecht om ongehinderd je stem te laten horen, toegang tot macht en middelen voor iedereen, faire weging van (minderheids)belangen – zijn dat almaar minder, of helemaal niet meer. Rechters worden beknot, net als de pers en demonstrerende burgers, en verkiezingen worden gekaapt. Hongarije is het schoolvoorbeeld. Volgens V-Dem leefde in 2004 nog 49 procent van de wereldbevolking in een autocratie; twintig jaar later was dat aandeel gestegen naar 74 procent.
In Nederland manifesteert de verkruimeling zich in de normalisering van rechts-radicaal gedachtegoed. 25 jaar na Pim Fortuyn is rechts-radicaal een gevestigde, omvangrijke en invloedrijke stroming in de politiek. Daaromheen cirkelen naast ‘gewone burgers met oprechte zorgen’ ook staatsverlaters, emigranten naar Portugal of Paraguay, complotdenkers en neonazi’s.
De stroming trekt ook hooggeleerde mensen aan, ze gaat keurig aangekleed over straat, ze mocht meeregeren en doet constructief mee met het minderheidskabinet. Dit bedreigt de democratie, want deze stroming vindt aansluiting bij regimes die Europa willen destabiliseren, van hackers uit Rusland tot zakenlui uit de voormalige bondgenoot, de Verenigde Staten.
En het raakt miljoenen mensen in dit land. Als je een migratieachtergrond hebt, is je antenne wellicht gevoeliger voor de destructieve werking van normalisering. Dan vind je Geert Wilders niet ‘de beste debater’, zoals jarenlang tamelijk onbekommerd is gemeld na debatten over moslims en een migratiestop, maar voel je een existentiële bedreiging – gek genoeg valt dit niet onder ‘oprechte zorgen van gewone burgers’.
Er moest een heus onderzoek komen in opdracht van een staatscommissie om vast te stellen dat wanneer politici zich grof uitlaten over gewone Nederlanders die toevallig een migratieachtergrond hebben, het halve internet zich gelegitimeerd voelt om racisme te spuien. Thuis wisten we dat al een tijdje. De staatscommissie uiteraard ook, maar die weet tevens dat mensen die zelf nergens last van hebben zoiets pas geloven als het officieel is onderzocht.
Hoe is de verkruimeling erin geslopen? In een ongetwijfeld gemankeerde poging tot verklaring, kom ik tot een combinatie van lethargie en onderschatting.
Verrassend veel mensen zijn blijven zitten als kikkers in een pan met water dat aan de kook wordt gebracht. Kikkers springen er overigens uit – ook dat is onderzocht. Mensen niet. Vergelijk het programma van de LPF uit 2002 met het huidige discours bij een zelfverklaarde middenpartij als de VVD of het CDA en zie: wat toen schokkend en vergaand was, is nu gemeengoed. Je mag tegenwoordig niks meer zeggen, zeggen klagers, maar je mag juist veel meer zeggen dan vroeger.
Daar komt de neiging bij het rechts-radicale populisme niet serieus te nemen, vanwege het bestuurlijke amateurisme waarmee het gepaard gaat. Maar het is bloedserieus. De Gaza-video van Donald Trump – AI-gegenereerde kitsch over Gaza als natte vastgoeddroom – leek politieke satire; inmiddels is er een gremium dat Gaza gaat verdelen onder vastgoedontwikkelaars. En de asielnoodmaatregelenwet van oud-minister Marjolein Faber – een minister die niks kon en wier wet het nooit zou halen wegens antirechtsstatelijkheid en algehele gestoordheid – zal door het kabinet-Jetten, na kleine aanpassingen, gewoon worden uitgevoerd.
Wat nu? Verzet is het kortste antwoord. Verantwoordelijkheid nemen het iets langere. Voor het eigen handelen, stemgedrag, consumptiepatroon en keuzes. En voor de omgeving waarbinnen de verkruimeling zich voltrekt. Dat betekent anderen bevragen over hun keuzes, ze uitdagen, jezelf laten uitdagen, en actief verdedigen wat er te verliezen valt. Want als het systeem faalt, faalt iedereen mee.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (maximaal 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant