FILM ‘The Bride!’ staat in een lange traditie van Frankenstein-films. Doorgaans is de bruid niet meer dan een ornament in een mannenstrijd, maar dit keer geven regisseur en scenarist Maggie Gyllenhaal en actrice Jessie Buckley haar meer vlees op de botten.
De bruid van Frankenstein (Jessie Buckley) wordt tot leven gewekt in ‘The Bride!’
Bruid is een groot woord. Van een bruiloft komt het zelden. Dokter Frankenstein heeft een mannelijk monster in elkaar geknutseld. Nu wil hij een vrouwelijke versie erbij maken zodat hij een setje heeft. Het monster stemt in: „Vrouw. Vriend. Ja. Ik wil vriend. Zoals ik.” Maar als de bruid in haar eerste film The Bride of Frankenstein (1935) de ogen voor het eerst opent en haar beoogde bruidegom ziet, slaakt ze een kreet van afgrijzen. Wanneer hij haar teder bij de hand pakt, blaast ze als een zwaan.
Helaas, ze wil hem niet. De dokter kan dan wel de dood overwinnen en dood vlees tot leven wekken, maar de liefde laat zich niet regisseren. Het monster beseft dat hij tot eeuwige eenzaamheid is gedoemd en laat het kasteel van Frankenstein ontploffen, waarmee de bruiloft meteen is afgeblazen.
Slechts vijf minuten schermtijd kreeg de bruid in haar eerste film. En geen tekst. Ze had wel een indrukwekkend kapsel – een ontploft permanent met een golvende strook wit erin. Ze kreeg een vaste plaats in de ‘Frankenforms’, zoals de Amerikaanse historicus Ann Larabee ze noemt: de vele verschijningsvormen van het monster in de populaire cultuur. Mensen die monsters scheppen naar hun eigen evenbeeld – het blijft een onweerstaanbaar onderwerp. Helemaal als dat monster een horrorversie is van een bruid; doorgaans het toonbeeld van reine schoonheid en prille liefde.
In de nieuwe film The Bride! speelt Jessie Buckley de bruid als een wild, gevaarlijk kind met een inktzwarte bloedvlek op haar wang en een onverzorgde blonde bob. Vermoedelijk krijgt de actrice volgende week een Oscar voor haar rol als de bruid van Shakespeare in Hamnet. Ook in die film weet ze met veel acteergeweld leven te blazen in de van oudsher ondankbare bijrol van „de vrouw van”.
The Bride! is geen horrorfilm maar een fantasierijk vormgegeven outlaw roadmovie, met het gewelddadige koppel op de vlucht voor de wet, beginnend en eindigend in het Chicago van de jaren dertig. Bonnie & Clyde met een flinke scheut Poor Things. De dagen van de gillende damsel in distress liggen achter ons; scenarist en regisseur Maggie Gyllenhaal geeft de leidende rollen – de bruid, de detective en de dokter – aan vrouwen.
Daar waar haar voorgangers de ondankbare rol hadden van fraai ornament in de strijd tussen het monster en de dokter, is Buckleys bruid onbeschaamd aanwezig. Soms voelt ze zich wat verloren omdat ze niet weet wie ze is, maar over het algemeen heeft ze enorm veel plezier in haar honeymoon met het monster, gespeeld door Christian Bale. Ze is bezeten door de geest van schrijver Mary Shelley (dubbelrol van Buckley) die haar met taal laat spelen en aanzet tot steeds wildere waanzin.
Jessie Buckley in ‘The Bride!’, 2026
De Amerikaanse censor vond in 1935 dat er te veel christelijke symboliek in The Bride of Frankenstein zat. In een geschrapte scène probeerde het monster bijvoorbeeld op het kerkhof een christus aan het kruis weer tot leven te wekken. De bijbelse verwijzingen zaten ook al in het oerverhaal, Mary Shelleys roman Frankenstein uit 1818. De dokter maakt een mensenpaar, zoals God in den beginne Adam en Eva schiep. De dokter wekt een mens uit de dood op, net als Jezus en Lazarus in de evangeliën. Dokter Frankenstein wil, kortom, net als God worden. Sinds Eva in de appel beet, en de Babyloniërs een toren tot aan de hemel wilden bouwen, worden dat soort pogingen om Gods gelijke te zijn, echter zwaar bestraft.
Bij de schepping van het monster gaat het niet zozeer om het creëren van nieuw leven, want dat doen mensen doorlopend – in de tijd dat u dit artikel leest, komen er 1.300 nieuwe baby’s ter wereld – als wel om het overwinnen van de dood. In Guillermo del Toro’s Frankenstein uit 2025 sluit de dokter daarvoor een pact met de Duistere Engel: „Ik zal beschikken over de krachten van leven en dood.” Zijn schoonzus zet hem op zijn plaats: „Alleen monsters spelen voor God.”
Dat is de terugkerende boodschap in vele Frankenforms: niet het monster, maar de dokter is het ware monster. Alle mensen die humanoïde robots dan wel kunstmatige intelligentie scheppen zijn opvolgers van dokter Frankenstein, en iedere nieuwe poging roept oude angsten op. Zal het monster dat we creëren zich tegen ons keren?
Het monster zelf heeft als voorganger de golem uit de Joodse traditie. Een rabbijn schept een wezen uit klei om voor hem te werken, of om de gemeenschap te verdedigen tegen antisemitische aanvallen. Maar het monster groeit hem boven het hoofd. In Der Golem, wie er in die Welt kam, de expressionistische klassieker uit 1920 die de inspiratie vormde voor de eerste Frankenstein-film, keert het monster zich tegen het Praagse getto dat hij diende te beschermen, terwijl hij de dochter van de rabbijn aan haar haren achter zich aansleept. Aan het slot wordt hij getemd door een klein meisje dat zijn kleine hart weet te raken.
Schrijver Mary Shelley noemde dokter Frankenstein „een moderne Prometheus”, naar de Titaan uit de Griekse mythologie die het vuur steelt van de goden om het aan de mensen te geven. In sommige mythes schept Prometheus de eerste mensen uit klei.
Dokter Frankenstein lijkt ook op de beeldhouwer Pygmalion, die verliefd wordt op zijn eigen beeldhouwwerk, waarna dit tot leven wordt gewekt. Geregeld tracht de dokter zijn bruid op te voeden tot een nette dame, als in de Pygmalion-variant My Fair Lady (1964). In Poor Things (2023) neemt de bruid haar educatie zelf ter hand. Ze vindt de leerschool der liefde in een Parijs bordeel en wordt door een vriendin onderwezen in de socialistische beginselen.
Pygmalion staat voor de vele mannen die vrouwen scheppen en vervormen naar hun ideaalbeeld. Dokter Frankenstein probeert het in diverse versies zelf aan te leggen met zijn zelfbouwbruid. In de film Mary Shelley’s Frankenstein (1994) maakt hij hiertoe een mash-up van de lijken van zijn verloofde en van zijn dienstmeid. Het feest gaat niet door, de bruid steekt zichzelf in brand.
Wil het monster wel een bruid? Hij zegt in de eerste film niet dat hij een echtgenote zoekt, hij zoekt een vriend, zodat hij niet meer zo eenzaam is. Hij heeft één keer eerder vriendschap meegemaakt, toen hij hulp kreeg van een blinde kluizenaar.
In The Bride of Frankenstein uit 1935 heeft het monster een opvallend vriendelijke uitstraling. In de eerste Frankenstein-film uit 1932 was hij een stuk enger. Toen kon hij alleen schreeuwen, nu kan hij ook een paar woordjes praten. Dit betekende dat acteur Boris Karloff, die in beide films het monster speelde, zijn kunstgebit in moest laten, waardoor hij een bollere toet had dan in de eerste film. Als hij glimlacht, lijkt hij op popster Lou Reed. Zoals het nieuwe monster in The Bride! een beetje op Tom Waits lijkt.
Elsa Lanchester en Boris Karloff in ‘The Bride of Frankenstein’ (1935)
Soms is de bruid niet aan het monster gebonden, ze begint gewoon een eigen leven. In de series Penny Dreadful (2014) en Creature Commandos (2024) sluit ze zich bijvoorbeeld aan bij een superheldenteam. Vorige week kwam nog een andere film uit, Frankenstein’s Bride van Erica Duke. Hierin lukt het de bruid bijna om het ja-woord te geven aan het monster. Ze staan al voor het altaar. Maar de meute met fakkels, die eeuwig op het monster jaagt, komt de kerk binnen en schiet het monster dood. Net als de bruid in Kill Bill neemt deze wraak. Ze bouwt een zombiecommando om de meute terug te pakken.
In Frankenstein van Guillermo del Toro uit 2025 krijgt het monster geen kunstmatige bruid maar beleeft hij een zeer korte romance met de roodharige schoonzus van de dokter, gespeeld door scream queen Mia Goth. De dokter schiet haar per ongeluk dood, ze sterft in de armen van het monster, haar bruidssluier doordrenkt met bloed. Voor de stervende bruid voelen die vier minuten van liefde als een eeuwigdurend moment. Maar het monster moet nog een échte eeuwigheid verder zonder haar.
Ook in The Bride! komt het niet tot een bruiloft. Nadat het monster haar in de drive-in bioscoop eindelijk heeft verteld wie ze werkelijk is, vraagt hij de bruid ten huwelijk. Ze zegt nee. Ze wil wel met hem mee, maar als onafhankelijke vrouw: „Ik ben niemands bruid. Ik ben dé Bruid.”
‘The Bride!’ van Maggie Gyllenhaal is vanaf donderdag te zien in de bioscoop. Del Toro’s ‘Frankenstein’ (2025) staat op Netflix. ‘The Bride of Frankenstein’ (1935) is te zien op YouTube.