Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant.
Beschouw mijn schrijftafel, bezaaid met zeeslagen, suiker en suikerpaleizen, inheemse volkeren, slaafgemaakten en Hollandse kolonisten in Brazilië, als mijn gele auto. Hoe gaat dat met mensen die een gele auto kopen? Die zien ineens overal gele auto’s. Geel bleek de kleur van de agressieve handelspolitiek van de Amerikaanse president, een variatie op het 17de-eeuwse mercantilisme. Intussen denderen kolonnes gele tanks over het wereldtoneel.
De man die de kleur en samenhang toont van wat op grote schaal gebeurt, is de Franse economisch historicus Arnaud Orain. In debatcentrum de Balie in Amsterdam sprak hij over zijn boek De eindigheid van de wereld – Mateloos kapitalisme van de zeventiende eeuw tot vandaag, en ontstak een felgeel licht.
Alleen Europa handelt nog volgens de principes van het neoliberalisme: de markt als model voor de samenleving en concurrentie als moraal. Daaruit volgt dat bij vrijhandel iedereen beter af is, en het individu de ondernemer is van zijn eigen leven.
Maar volgens Arnaud omarmen de zittende en opkomende grootmacht, de VS en China, het kapitalisme uit zijn begindagen. Dat 17de-eeuwse kapitalisme draait om snel confisqueren wat een land maar nodig heeft: landbouwgronden, viswateren, zeeroutes of delfstoffen, inclusief zeldzame aardmetalen. De wereld als eindige bron, een zero sum Risk-spel. Niks vrijhandel; landen en bedrijven bouwen monopolies.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Dat doen ze door handel en oorlog met elkaar te verknopen, door het mengen van commerciële- en (militaire) staatsbelangen, zoals in de VOC en WIC. Zie het Chinese staatsbedrijf Cosco. De multinational voor vrachtvervoer bezit wereldwijd havens, zoals Piraeus in Griekenland. Behalve commercieel interessant is de haven ook geostrategisch: zo nodig te gebruiken door de Chinese marine.
Hetzelfde geldt voor Starlink van Elon Musk. Zijn satellieten zijn commercieel, maar ook een cruciaal communicatienetwerk voor Russische én Oekraïense strijdkrachten. Knijpt Musk de lijn af – zoals deze week voor het Russische leger – dan verliezen ze aan het front. Net zo geopolitiek is X, kanaal van extreemrechtse politieke manipulatie en desinformatie – waarvan @MinPres premier Jetten desondanks blijft gebruikmaken.
Dat past bij Orains noodkreet aan Europa: word wakker! Er staat een ander spel op de wagen en dat heet roofkapitalisme. Vrijhandel is oud nieuws, de Wereldhandelsorganisatie een zombie, zoals ook de VN met zijn verdragen een ruïne is van de globaliserende tweede helft van de 20ste eeuw. De roofkapitalist handelt niet met de goedkoopste, hij sluit kartels en bondjes met vrienden en vazallen want werkt aan een monopolie.
Netbeheerder Alliander haalt doodleuk voor miljoenen goedkope slimme meters uit China. Gevaarlijk dom aanbesteed. Om met de machtige Amerikaanse techfinancier Peter Thiel te spreken: concurrentie is voor losers. Precies zo illustreerde Mark Zuckerberg de stelling van Orain: ‘Facebook is eigenlijk meer een regering dan een traditioneel bedrijf.’
Dit alles laat Europa achter met twee ingewikkelde vragen. Hoe wordt het continent zo snel mogelijk één – een federatie, en zo opgewassen tegen de VS en China? Nog lastiger: is Europa bereid een agressievere kapitalist te worden? Ruimte is er wellicht – onder de bevolking van bijvoorbeeld Zuid-Afrika of Zambia wordt China door velen gehaat, want parasitair.
Europa zou de fatsoenlijke grootmacht kunnen zijn, met alle helse dilemma’s die daarbij horen. Stel het zou als goedaardige kapitalist de Rwandese president Kagame steunen in zijn bezetting van de grondstofrijke regio Kivu – op voorwaarde dat vrouwen niet langer worden verkracht, kinderen naar school kunnen en kritieke metalen en mineralen naar Europa in plaats van China gaan.
Intussen scheuren de gele tanks door. Het grootste verschil met het kapitalisme in 1600: Europa zit niet meer achter het stuur. En volgens de wet van de jungle geldt dat wie niet jaagt, is prooi.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant