Oorlog in Iran In tijden van geopolitieke onzekerheid doen we er verstandig aan om vooronderstellingen te bevragen, schrijft Haroon Sheikh.
In de reacties op de Amerikaanse en Israëlische aanval op Iran zien we in Nederlandse kranten en talkshows twee sterk tegengestelde posities. Enerzijds zijn er mensen die uit afkeer voor het Iraanse regime de aanval steunen; zij zien hem als een teken van steun aan de Iraanse bevolking en vinden dat de EU achter de VS moet staan om democratie in Iran mogelijk te maken.
Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar aan de VU en senior onderzoeker bij de WRR
Anderzijds zijn er mensen die de aanval vooral zien als een illegale daad die het internationaal recht aantast en de deur openzet voor aanvallen van Rusland en China op zwakkere rivalen. Zij pleiten ervoor dat de EU de Amerikaanse acties veroordeelt.
Beide posities vertrekken vanuit een sterk moreel appel; een afkeer voor het Iraanse regime óf voor het Amerikaanse en Israëlische buitenlandbeleid.
Naast begrijpelijke morele overwegingen gaan beide posities echter ook uit van vooronderstellingen en ideologische overtuigingen die allerminst zeker zijn. Sterker nog, zij maken ons blind voor allerlei mogelijke gevaren.
Laten we eerst kijken naar de steun voor de aanval op Iran. Het is mogelijk dat de gebeurtenissen zullen leiden tot het einde van het regime, maar dat is absoluut niet zeker. Het zou ook kunnen dat het regime erdoor versterkt wordt. Een oorlogssituatie geeft het regime namelijk meer mogelijkheden tot repressie. Het kan dissidenten daarnaast makkelijker afschilderen als buitenlandse agenten. Zo volgde ook hardere repressie op de aanval van Israël en de VS vorig jaar op Iraanse nucleaire installaties. En vlak nadat het theocratische regime in 1979 in Iran aan de macht was gekomen, viel Saddam Hoessein binnen, ook vanuit de overtuiging dat het regime zwak was en snel zou vallen. In plaats daarvan werd het regime radicaler en volgde een militarisering van het land.
Mocht het regime wel vallen, dan is ook niet duidelijk wat daarna zal gebeuren. In reactie op repressie hebben westerse landen in 2011 Libië aangevallen en Gaddafi’s regime ten val gebracht. Wat volgde was niet democratie, maar chaos en een burgeroorlog die tot op heden voortduurt. Het Libische regime was veel minder complex dan dat in Iran. Naast de gedode geestelijk leider Khamenei wordt het land geleid door een president, een Raad van Experts, een Raad van Hoeders, de Revolutionaire Garde en het leger. Het zal dus niet uit elkaar spatten zoals het personalistische regime van Libië. Mocht er een machtsstrijd uitbreken tussen de verschillende instituties, dan kan die zeer bloedig worden.
Dan is het nog de vraag hoever de VS en Israël bereid zijn te gaan voor regime change.
Trump heeft allerlei redenen voor zijn aanval aangevoerd: het nucleaire programma, de bredere militaire dreiging van Iran en de onderdrukking van de bevolking. Als het regime niet snel valt, is hij dan bereid een grotere aanval in te zetten? En als het regime wel dreigt te vallen, wat zou het dan in de regio aan chaos kunnen veroorzaken?
Dan is er nog een ander scenario. Wat als Trump straks tevreden is met een andere leider vanuit het regime die militaire concessies doet en misschien ook toegang belooft tot de Iraanse oliesector? Dat is heel goed mogelijk, want hetzelfde is in Venezuela gebeurd. Ook daar werd gesproken over bevrijding van de bevolking, maar voor haar is niet veel veranderd. In ruil voor militaire concessies en energiedeals zou een andere Iraanse leider door de VS zelfs stilzwijgend toegelaten kunnen worden om hard in te grijpen tegen mensen die in verzet zijn gekomen.
Laten we ook kijken naar het perspectief waarin deze aanval direct leidt tot militaire agressie van andere grootmachten. Het unilaterale handelen van Trump gaat inderdaad in tegen de internationale rechtsorde en geeft daarmee dus ook legitimiteit aan andere sterke landen die zwakkeren willen onderwerpen. Maar of zij dat daadwerkelijk gaan doen hangt niet alleen af van legitimiteit, maar ook van hun inschatting of het goed voor ze zal uitpakken.
In Moskou en Beijing zullen ze ook geschrokken zijn van de grote bereidheid van Trump om agressie te gebruiken tegen rivalen. Voor beide landen is Iran een belangrijke partner: China koopt Iraanse olie en Rusland Iraanse wapens. Zij zullen de bombardementen dus ook opvatten als een aanval op hun invloedssfeer. Terwijl het Russische leger vastzit in Oekraïne, heeft Trump de Amerikaanse invloed uitgebreid in Ruslands achtertuin. De VS controleren nu een corridor langs de grens van Armenië, en meerdere voormalige Sovjetstaten in Centraal-Azië doen mee met Trumps ‘Vredesraad’ voor Gaza.
China lijkt op een andere manier om te gaan met de wispelturigheid van de VS. Het kiest er vooralsnog voor om stabiliteit en betrouwbaarheid uit te stralen zodat landen die onder druk staan van de VS naar China toe worden gedreven. De leiders van Canada, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, belangrijke Amerikaanse bondgenoten, zijn de afgelopen weken allemaal in Beijing geweest.
Trump is voor China een risico, maar ook een kans. Hij breekt zelf de Amerikaanse orde af die China wil vervangen. Het zou dus heel goed kunnen dat Chinese leiders de komende tijd juist niet assertiever worden en een stap terugzetten om Trump zijn gang te laten gaan en daarvan te profiteren. Waarom zelf in het middelpunt van het conflict gaan staan?
Rusland en China zullen bovendien kijken naar hoe de orde in het Midden-Oosten verschuift. Het verzwakken van hun partner Iran is verlies, maar als daardoor chaos ontstaat die de VS jaren bezig kan houden, dan is dat winst. Trump zal ongetwijfeld in de problemen komen als hij het land weer in een forever war stort en hij zal dit koste wat kost willen voorkomen. Zouden Rusland en China daarop invloed kunnen uitoefenen?
De aanvallen van de VS en Israël roepen sterke emoties op. Dat gaat echter vaak gepaard met wensdenken en ideologische oogkleppen. In tijden van geopolitieke onzekerheid doen we er wijs aan allerlei vooronderstellingen te bevragen. Alleen dan kunnen we echt zicht krijgen op de vele mogelijke risico’s en scenario’s.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.