Aanval op Iran Het doden van opperste leider Ali Khamenei is een militair succes, maar leidt nog niet tot regime change in Iran. De VS en Israël overschrijden alle regels – omdat het kan.
Een rouwende menigte op het Enqelabplein in Teheran na de dood van ayatollah Ali Khamenei.
Het militaire succes van de aanval staat buiten kijf. Binnen 24 uur na de eerste bommen zijn de Verenigde Staten en hun bondgenoot Israël er zaterdag in geslaagd om de opperste leider van hun aartsvijand Iran te doden. De 86-jarige ayatollah Ali Hosseini Khamenei werd vermoedelijk in zijn huis in Teheran getroffen door een Israëlische raket.
Net als begin dit jaar, met de gevangenneming van de Venezolaanse president Nicolás Maduro, hoopt de Amerikaanse president Donald Trump dat het uitschakelen van de leider een nieuw regime tot stand kan brengen. Behalve Khamenei werden ook de Iraanse legerchef, de baas van de Revolutionaire Garde en de minister van Defensie dodelijk geraakt.
Het elimineren van vijandelijke leiders is ook een tactiek die Israël al decennia toepast. Zo kwamen in de afgelopen jaren diverse Hamas-kopstukken en Hezbollah-leider Hassan Nasrallah bij een Israëlische aanval om het leven. Wat Israël daarbij ook heeft ervaren, is dat met het elimineren van het hoofd van een organisatie niet meteen ook de bijbehorende ideologie uitgeschakeld wordt. Hoe hard Hamas ook getroffen werd, steeds stonden er weer nieuwe leiders op.
In Venezuela had de regering-Trump al contact met een mogelijke opvolger van Maduro. Dat is in Iran niet het geval. Zondagmiddag werd de 66-jarige geestelijke Alireza Arafi naar voren geschoven om op zoek te gaan naar een nieuwe opperste leider. Binnenkort zal de 88-koppige Raad van Experts de definitieve nieuwe opperste leider kiezen. Dat is dus nog bepaald niet de regime change die Israël en de VS voor ogen hebben.
In het acht minuten durende filmpje dat Trump zaterdag op zijn sociale medium plaatste, gaf hij een inkijkje in hoe het verder moet. Getooid met een wit petje zei hij tegen het „geweldige, trotse volk van Iran” dat het uur van hun vrijheid nabij is. „Er zullen overal bommen vallen. Als we klaar zijn, neem dan jullie regering over, dan is die van jullie.”
Deze woorden zouden erop kunnen wijzen dat de Amerikaans-Israëlische bombardementen nog wel even zullen aanhouden. Het zwaarst getroffen is een meisjesschool in Zuid-Iran, waar meer dan honderd doden vielen bij een Amerikaans-Israëlische luchtaanval. De school lag naast een raketlanceerbasis van de Revolutionaire Garde.
Pas als er geen bommen meer vallen, aldus Trump, zou de tijd rijp zijn voor het afzetten van het regime. Een onbeantwoorde vraag is hoe het volk dat zou moeten doen. Met luchtaanvallen alleen is er nog nooit een regime afgezet. En als ze indirect bijdroegen aan een leiderschapswissel, zoals in Irak (2003) en Libië (2011), mondde dat in jarenlange chaos uit.
Op bijeenkomsten binnen en buiten Iran steeg zaterdag gejuich op toen de eerste geruchten over de dood van Khamenei tot de Iraniërs doordrongen. Maar gedeelde afkeer van de impopulaire leider is nog geen weg vooruit. Over de toekomst is het Iraanse volk sterk verdeeld: wel of geen terugkeer van de sjah? Bovendien is er geen duidelijke leider van het verzet.
Daarbij betekent de dood van Khamenei nog niet dat de macht van de Revolutionaire Garde gebroken is. Deze groep, die behalve een elitemilitie ook grote delen van de economie in haar bezit heeft, zal haar geprivilegieerde positie niet zomaar afstaan.
Een man houdt zondag een foto vast van de Iraanse opperste leider ayatollah Ali Khamenei, die zaterdag omkwam bij Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen, tijdens een bijeenkomst van rouwenden in Teheran.
De Amerikaans-Israëlische aanval, die lijnrecht tegen het internationaal recht indruist, zou vermoedelijk minder snel uitgevoerd zijn als er niet in beide landen een radicaal-rechtse regering gezeten had. Trump en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu staan niet bekend om hun respect voor, bijvoorbeeld, het Algemeen Geweldsverbod uit het VN-Handvest. Tegen Netanyahu heeft het Internationaal Strafhof een arrestatiebevel uitgevaardigd op verdenking van oorlogsmisdaden in Gaza.
Voor Netanyahu is de dood van de ayatollah een decennia oude wens die uitkomt. Nu was het moment aangebroken waarop hij ook Trump zo ver kreeg om daaraan bij te dragen. Maar de Amerikaans-Israëlische aanval doet veel meer dan alleen de vijandelijke leider uitschakelen; de twee bondgenoten storten een hele regio in grote onzekerheid.
Die onzekerheid raakt Israël zelf, waar de bevolking zich dit weekend opnieuw in de schuilkelders bevond. Bij de inslag van een Iraanse raket op een appartementencomplex in Bet Shemesh, bij Jeruzalem, kwamen zondagmiddag acht mensen om het leven. Maar ook populaire vakantiebestemmingen als Dubai blijken nu ineens in de vuurlinie te liggen: behalve op Israël schiet Iran ook terug op Arabische landen die Amerikaanse bases huisvesten.
De Golfstaten hebben zich de afgelopen decennia geprofileerd als bakens van stabiliteit, die met hun olierijkdom, spectaculaire gebouwen en sporttoernooien een pleisterplaats zijn voor zakenlui en toeristen. Als er iets is wat die positie bedreigt, dan is het wel regionale onrust.
In eerste instantie hebben Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein, Koeweit en Saoedi-Arabië zich in ferme taal uitgesproken tegen de aanvallen van Iran op hun grondgebied. Qatar en de Emiraten zeiden dat ze zich het recht voorbehouden om terug te slaan, Bahrein noemde de Iraanse vergeldingsactie „verraderlijk” en de Saoediërs waarschuwden Iran voor „ernstige gevolgen”.
Toch zullen de Golfstaten zich ook beraden op hun partnerschap met de VS. Het is immers de Amerikaanse aanval geweest die de Iraanse vergeldingsacties op hun grondgebied uitlokte. Wat is dat eigenlijk voor bondgenoot, die zomaar de regio in brand zet?
Rouwbijeenkomst in Teheran op zondag voor de Iraanse opperste leider ayatollah Ali Khamenei, die zaterdag omkwam bij Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen.
De escalerende retoriek overheerst. Na de dood van Khamenei kondigde Iran aan dat het wraak zal nemen met grof geweld, waarna Trump nog grover geweld in het vooruitzicht stelde. Oproepen van andere wereldleiders tot een staakt-het-vuren of diplomatieke oplossingen vallen vooralsnog dood.
Westerse landen als Canada en Australië schaarden zich achter de aanval. EU-buitenlandchef Kaja Kallas steunde de aanval niet expliciet, maar noemde Iran wel een gevaar voor de wereldwijde veiligheid. Kritische geluiden kwamen onder meer van de Zwitsers, die juist de Amerikaans-Israëlische aanval alarmerend noemden, en de Spaanse premier Pedro Sánchez, die stelde dat de aanval bijdraagt aan een „vijandiger” en „onzekerder” wereldorde.
Rond de Irak-oorlog, in 2003, ontstonden er enkele gevleugelde uitdrukkingen die nog jaren aangehaald zouden worden: regime change, pre-emptive strike en weapons of mass destruction. Het zijn woorden die ook nu weer klinken, al gaat het in Iran niet over massavernietigingswapens maar over de kernbommen waar het land aan zou werken.
Trump en Netanyahu beargumenteerden dat Iran zo dicht bij een kernbom zou zijn dat een aanval noodzakelijk was. Maar Netanyahu beweert al decennia dat Iran binnen „dagen” of „weken” een bom klaar heeft, zonder bewijs. Israël ziet het liefst dat al zijn vijanden over geen enkel wapen meer beschikken, terwijl het zelf het machtigste leger van de regio behoudt.
De aanval op Iran past in een nieuwe wereldorde, waarin het recht van de sterkste overheerst, waarin een ‘Vredesraad’ met autocratieën de VN moet vervangen, en waarin machtige landen zich van geen enkele rechtsregel iets aantrekken. Die nieuwe orde is chaotisch en onzeker – voor de regio, maar uiteindelijk ook voor de rest van de wereld.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet