Seksualisering De film ‘Wuthering Heights’ wordt bejubeld en verguisd. Regisseur Fennell las het boek toen ze veertien jaar was en zou haar verfilming te veel hebben versimpeld tot een stomend seksverhaal.
Een scène uit ‘Wuthering Heights’ met Cathy en Heathcliff (Margot Robbie en Jacob Elordi).
Heathcliff is te wit. Catherine is te oud en draagt bovendien een roze, plastic jurk. „Alsof ze een ongebruikte Barbiejurk hebben hergebruikt”, sneert iemand op sociale media, verwijzend naar de vorige rol van hoofdrolspeelster Margot Robbie, die van Barbie.
Of neem Isabella. Heathcliff trouwt haar uit wraak, omdat hij Catherine niet kan krijgen, en mishandelt haar, waarna ze vlucht. In de film daarentegen, hebben Heathcliff en Isabella een sadomasochistische relatie – met háár instemming. „Een groteske seksualisering van een slachtoffer van huiselijk geweld”, vonniste The Guardian.
Maar regisseur Emerald Fennell wilde nooit een getrouwe interpretatie van Emily Bröntes bijna tweehonderd jaar oude Britse klassieker Wuthering Heights maken. Háár Cathy en Heathcliff (Margot Robbie en Jacob Elordi) in Emerald Fennells versie van ‘Wuthering Heights’, met aanhalingstekens, moest de gevoelens vangen van het moment dat ze het boek las, hoe ze het tóen ervoer, verklaarde ze. Toen, dat was op veertienjarige leeftijd.
En dan leest Wuthering Heights, waarin de aan lager wal geraakte vader Earnshaw op een dag het zwerfkind Heathcliff mee naar huis neemt, naar zijn gemene zoon Hindley en dochter Catherine, wellicht als een sprookje. Het zwerfkind en de dochter worden verliefd, een donkere obsessieve liefde, al kiest Catherine uiteindelijk voor de buurman en zijn mooie landgoed. Daarop vertrekt Heathcliff, om drie jaar later terug te keren als rijk maar bovenal wraakzuchtig man.
Dat Fennell dit boek las op veertienjarige leeftijd, verklaart misschien de stomende seks in de film. Maar het roept ook de vraag op: kijken we hier naar de verfilming van een literaire klassieker of de fantasieën van een oververhit puberbrein?
„Wát we lezen, verandert per leeftijd”, zegt modern letterkundige Yra van Dijk desgevraagd. Kort samengevat: ouderen lezen graag biografieën, over afgeronde, echte levens; tieners lezen liever coming of age. Hóé we die boeken vervolgens lezen, verandert ook met de jaren, zegt ze.
Een veertienjarige die op zoek is naar een eigen identiteit, spiegelt zich niet alleen aan een fictief personage – en haalt er uit wat in die eigen identiteit past – maar gebruikt een roman ook om de eigen verlangens vorm te geven. En zo kan het gebeuren dat Heathcliff, door Brönte omschreven als „donkere zigeunerjongen”, een witte huid heeft; dat Heathcliff en Catherine seks hebben terwijl ze in het boek slechts één keer kussen; dat Isabella zich wentelt in haar BDSM-rol als aangelijnde hond.
Is het whitewashing? Seksualisering? „Ik herinner me vooral de sadomasochistische elementen”, antwoordde Fennell in een interview met een Amerikaanse entertainmentblad.
Dus toch een oververhit puberbrein.
Pubers hebben een specifieke, soms nauwe blik bij het lezen van literatuur, zegt Van Dijk. Maar wie alleen het stormachtige smachten onthoudt, doet geen recht aan de kritische kracht van Victoriaanse klassiekers als Wuthering Heights. Kritiek op de verplichtingen die klasse en gender met zich meebrengen, op de sociale structuren, het patriarchaat, het kolonialisme – als Heathcliff na drie jaar als een rijk man terugkeert uit Amerika, vragen de bedienden zich af hoe hij toch zijn fortuin heeft vergaard, zonder dat hij hoeft te werken.
Dat de romans die ons bewustzijn kunnen vergroten al een eeuw geleden zijn geschreven in een compleet andere culturele context, is geen enkel probleem, stelde essayist Bas Heijne in 2013 vast in ‘Angst en schoonheid: Louis Couperus en de mystiek der zichtbare dingen’, over het werk en leven van de Nederlandse schrijver. Problematisch wordt het, meent professor Van Dijk, als die culturele context genegeerd of aangepast wordt om esthetische of commerciële redenen – als de focus op de onmogelijke liefde komt te liggen in plaats van op de sociale structuren. Dergelijke bewerkingen worden „vaak vlak”, zegt ze.
Zelf las Van Dijk als tiener Madame Bovary van Flaubert. „Indertijd maakte u [madame Bovary] een onuitwisbare indruk op mij, al zie ik nu dat het om de verkeerde redenen was. Ik las uw verhaal zoals ik ook de Bouquetreeksboekjes las: als een liefdesavontuur”, schreef ze er twintig jaar later, in 2007, over in NRC. Eenmaal volwassen realiseerde ze zich dat Madame Bovary ook een „genadeloze afrekening met de hele kortzichtige, burgerlijke maatschappij van de negentiende eeuw” was en vooral ging over de rol van de vrouw.
Teruglezen dus, en dat is precies wat velen nu doen. Hoogleraar Christien Brinkgreve las Wuthering Heights, net als regisseur Fennell, op veertienjarige leeftijd en werd eveneens geraakt door de „ongelofelijke passie, woestheid en destructie van de liefde tussen Catherine en Heathcliff”, vertelde ze laatst in NRC. Nu ziet ze in Heathcliff vooral de ook in zijn jeugd vernederde en daardoor wraaklustige Amerikaanse vicepresident JD Vance terug.
Universitair docent moderne Engelse en Amerikaanse literatuur Johanna Hoorenman las Wuthering Heights toen ze achttien was. Dat is een wereld van verschil met een veertienjarige, geeft ze grif toe, en bovendien studeerde ze net Engels, waardoor ze mede onder de indruk was van „niet alleen de romantische verhaallijn, maar ook van de structuur”.
Ze zag afgelopen week de film en was blij verrast – ook al ontbreekt de maatschappijkritiek uit het boek grotendeels in de film. Daarentegen zag ze wel een „grote trouw aan het gotische genre”, zegt ze. „De weerstand tegen de repressieve Victoriaanse moraal, de donkere obsessie met de ziel, het verstikkende patriarchaat en de drang om zo’n beklemmend huishouden te ontvluchten – het zit er allemaal in.” In de enscenering ziet ze zelfs de koortsachtige sfeer uit Bröntes zogenoemde Gondal-gedichten terug.
Is het erg dat Fennell een literaire klassieker naar haar hand zet? Wuthering Heights is een verzonnen verhaal, waar de regisseur iets bij- en af verzonnen heeft. Netflix’ kostuumdrama The Great, over de Russische ‘tsarina’ Catharina de Grote, benadert de discussie over waargebeurd vs. verzonnen met een vette knipoog; „occasionally based on a true story” verschijnt er bij het begin van iedere aflevering groot in beeld.
Kostuumfilms zeggen, net als sciencefiction, vaak weinig over de tijd waarin ze zich afspelen en veel over de tijd waarin ze zijn gemaakt. In Sissi (1955), over de getroebleerde keizerin van Oostenrijk, is actrice Romy Schneider een kindvrouwtje, ingesnoerd in altijd weer dat korset, dat haar man met lieflijkheid tegemoettreedt. Haar leven bestaat voornamelijk uit het vervolmaken van dat van de keizer – achter iedere grote man staat een vrouw, dat soort werk. Als dat niet lukt, trekt ze zich terug in de bergen, bij haar ouders. Gezonde lucht, gezond verstand.
In de remake Die Kaiserin (Netflix, 2022) staat Sissi inmiddels naast haar man in plaats van erachter, en draait het om autonomie, isolement, de beoordeling van het vrouwelijk lichaam. Sissi is verwilderd, ze rent op blote voeten en rijdt paard – „een soort Catherine”, zegt universitair docent Hoorenman. En zit het tegen, dan vlucht ze in de roes van laudanum. Weg met die lieflijkheid, hier met je verlangens, lazer op met dat gezonde verstand.
Je kunt ook zeggen: iedere generatie krijgt zijn eigen Wuthering Heights. Brönte schreef over complexe kwesties als macht, wraak, ras, klassenstrijd, toxische relaties en trauma’s die generaties lang doorwerken. Maar in de verfilming van 1939 wordt het verhaal een gepolijste, glamourachtige Hollywood-melodrama; de bewerking van 2009 is een psychologisch geladen drama met complexere karakters; in de adaptatie van 2011 ligt de nadruk op representatie – Heatcliff is niet langer wit.
De huidige filmbewerking, die zich richt op een publiek van jonge vrouwen, draait dan ook om autonomie, seksualiteit en het patriarchaat. Tegelijk sluit deze ‘Wuthering Heights’ aan bij de leefwereld van de kijker – de film lijkt mede te zijn gemaakt om de algoritmes te bespelen. De vrije interpretatie van de literaire klassieker zorgt voor instant morele verontwaardiging, de ophef over de seksscènes voedt de algoritmes, de prachtige stilering is Instagram-proof, de soundtrack van de populaire Charli XCX domineert Spotify.
En het werkt. De film is een succes: de bioscoop zit vol – ‘Wuthering Heights’ heeft naar verluidt de productiekosten van 80 miljoen dollar, in de openingsfase terugverdiend. Het boek beleeft hernieuwd succes: duizenden mensen (her)lezen de klassieker uit 1847. Dat zou de voorstanders van authenticiteit toch enigszins tevreden kunnen stellen.