Politieke cultuur
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Er klonken mooie woorden bij de regeringsverklaring van het nieuwe kabinet van Rob Jetten deze week. Maar een mooie start heeft de coalitie van D66, CDA en VVD bij dit eerste grote debat niet bepaald gemaakt.
Met een minderheidskabinet (66 zetels) dat steeds meerderheden moet zoeken, zal het politieke proces misschien wel meer dan ooit in de Tweede Kamer plaatsvinden, begon voorzitter Thom van Campen (VVD). „Politiek zoals politiek bedoeld is”, zei hij, „in alle openheid en voor het oog van de kiezer.”
Premier Jetten beloofde dat zijn kabinet grote en noodzakelijke keuzes voor de toekomst wil maken. In goed overleg met onder meer de sociale partners én met oog voor „diepgewortelde opvattingen” van andere partijen. Want democratie moet meer zijn „dan de helft plus één”, zei hij. „Zo willen wij werken.”
In werkelijkheid bleek het kabinet iets anders te werken.
Om te voorkomen dat de oppositie de verhoging van de AOW-leeftijd zou willen schrappen, was al een akkoordje gesloten om dit gevoelige plan te verzachten. In de bekende achterkamertjes, met de SGP en de Groep Markuszower. Samen met de coalitie hebben ze 76 zetels: de helft plus één.
Het is een ongeloofwaardig begin voor een kabinet dat een nieuwe politieke cultuur van samenwerking voorstaat.
Niet eens zozeer omdat die AOW-deal achter de schermen is gesloten. De Tweede Kamer is het toneel waarop politici debatteren, zich profileren en het kabinet controleren. Politieke onderhandelingen en besluitvorming vragen om tijd en overweging, niet in de schijnwerpers maar daarbuiten.
Maar een kabinet dat zégt dat de politiek weer naar elkaar en naar de samenleving moet leren luisteren, moet daar zelf mee beginnen.
Zeker als dat kabinet de ambitie uitspreekt om ingewikkelde knopen door te hakken die iedereen aangaan. Zoals landbouw en stikstof, de woningnood, asiel en migratie, of een verhoging van de AOW-leeftijd. Besluiten over zulke belangrijke thema’s vragen om breed draagvlak en ruimere meerderheden.
De bewindspersonen in het kabinet-Jetten zouden zijn geselecteerd op hun ‘uitgestoken handen’. Laat hen dan ook eerst een rondgang langs fracties en sociale partners maken om de posities en mogelijkheden te verkennen.
In plaats daarvan heeft de coalitie nu een bondje gesloten met de SGP en de radicaal-rechtse Groep Markuszower. Alle regeringspartijen hebben besturen met de PVV uitgesloten, maar een gelegenheidscoalitie met een afsplitsing van de PVV over een pijler van het sociale stelsel blijkt geen beletsel te zijn.
Dat kan en dat mag, maar toch schuurt het na het onsmakelijke betoog van fractieleider Markuszower in het debat deze week. Nederland zou naar de vernieling gaan door de EU, door „wereldvreemde rechters” met de schijn van „belangenverstrengelingen”, en door „buitenlandse moordenaars, verkrachters en drugsbaronnen”, betoogde hij. Veel Nederlanders zouden mede door massa-immigratie in de war zijn en het „biologische verschil tussen man en vrouw” niet meer kennen.
Politici van onder meer D66 noemde Markuszower „linkse dwaallichten”.
Vooralsnog ligt er nu alleen nog een wat vage motie van de SGP en de Groep Markuszower, ook gesteund door het radicaal-rechtse JA21. De oproep om bijvoorbeeld mensen met zware beroepen en praktisch geschoolden te ontzien, zal eerst moeten worden uitgewerkt. Het kabinet heeft zo tijd gekocht, en het plan om 2,7 miljard euro op te halen met een hogere AOW-leeftijd ligt nog steeds op tafel.
Aan de motie is op het laatst ook toegevoegd dat het kabinet – achteraf – nog „actief en intensief” moet overleggen met sociale partners. De vakbonden waren al boos omdat het AOW-plan een breuk is met het pensioenakkoord uit 2019, en dat is begrijpelijk. Nu willen ze geen overleg meer zolang het plan niet geheel wordt losgelaten, en hebben ze landelijke acties en stakingen aangekondigd.
Als dit de manier is waarop de coalitie te werk wil gaan, gaat het minderheidskabinet het lastig krijgen met zijn hervormingsplannen.
Gaat dit kabinet van week tot week overleven, met wisselende meerderheden, vroeg GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver zich af? Of gaat het op zoek naar echte, meer structurele samenwerking, die geven en nemen vraagt?
Dan zullen óók oppositiepartijen zoals GroenLinks-PvdA zich overigens anders op moeten stellen. Eerder deze maand wist Klaver geen meerderheid te vinden om het AOW-plan weg te stemmen, deze week werd hij rechts ingehaald door de SGP en de Groep Markuszower. Alleen schande roepen van coalitieplannen brengt geen oplossingen dichterbij. Als oppositiepartijen invloed op het beleid willen, zullen ook zij bereid moeten zijn om te praten en onderhandelen.
Met een minderheidskabinet zijn meerderheden voor niemand vanzelfsprekend: niet voor de coalitie én niet voor de oppositie.