François Ozon | Regisseur De Franse regisseur verfilmde Albert Camus’ wereldberoemde novelle. Hij voelde enorme druk want vrijwel iedereen in Frankrijk heeft het boek gelezen op school.
Benjamin Voisin als Meursault in ‘L’étranger’.
Hij heeft eerder boeken verfilmd, vertelt François Ozon (1967), maar dat waren vaak onbekende werken. Hij had dus niet, zoals nu bij zijn verfilming van Albert Camus’ wereldberoemde L’étranger (1942), het gevoel dat „iemand een pistool tegen mijn hoofd houdt”. Vrijwel iedereen in Frankrijk heeft immers het boek gelezen op school, vertelt de Franse regisseur. „Dus toen ik besloot om deze film te maken, zeiden talloze Fransen tegen me: ‘Ik ben benieuwd wat je ervan maakt want het is mijn favoriete boek.'”
L’étranger stelt vragen over sociale conventies en wat het leven, de liefde en de dood eigenlijk voorstellen. Het verhaal speelt in het Algerije van de jaren veertig, dan nog een Franse kolonie. Hoofdpersoon is Fransman Meursault. Hij is een schijnbaar volstrekt onverschillige man die ter dood wordt veroordeeld nadat hij ‘een Arabier’ heeft vermoord. Tijdens de rechtszaak wordt vooral aanstoot genomen aan Meursaults karakter, zijn gebrek aan emoties na de dood van zijn moeder of aan berouw over de misdaad. De film toont de rechtszaak, moord en wat daaraan voorafging.Ozon: „Ik weet dat ik mensen teleur zal stellen. Iedereen in Frankrijk heeft een beeld van wie Meursault is. Toen we voor het eerst de trailer lieten zien, waren er mensen die zeiden ‘Meursault ziet er exact uit als Benjamin Voisin!’ [de acteur die hem speelt in Ozons film]. Anderen zeiden dit is hem absoluut niet. Terwijl er helemaal geen beschrijving van hem in het boek staat. Hij is een witte pagina waar je alles op kan projecteren.”
„Dat voelde logisch voor mij. Ons collectieve geheugen van het kolonialisme is in zwart-wit, zeker als het over Algerije en Frankrijk gaat. Er bestaan zo veel foto’s en films over die periode in zwart-wit. Ik had het gevoel dat het een soort realisme zou toevoegen. Ik wist ook dat ik wilde beginnen met de toenmalige actualiteit, met koloniale Franstalige journaalfragmenten. Dat maakte het gemakkelijker om deze wereld die niet meer bestaat binnen te stappen.
„En natuurlijk waren er ook economische redenen om te kiezen voor zwart-wit. Ik had geen blockbusterbudget waarmee ik het Algerije van toen kon reconstrueren. Zwart-wit maakt zaken eenvoudiger, voor de setdesigner en de kostuums. En natuurlijk is het ook gewoon mooi.”
Regisseur François Ozon in 2024.
„Ja, voor ons voelt zwart-wit bevreemdend. En omdat het een filosofisch boek is waaruit talloze existentiële vragen spreken, leek zwart-wit wel gepast. Het is abstracter en meer puur, je wordt niet afgeleid door kleuren.”
„Ik wilde naar het verhaal kijken met hedendaagse ogen, je kunt niet dezelfde verfilming maken als in 1942. We weten wat er is gebeurd tussen Frankrijk en Algerije, we kennen de verschrikkelijke kanten van het kolonialisme. Ik moest deze context dus toevoegen.
„En omdat alle mannen in de film zo verschrikkelijk zijn – Meursault huilt niet als zijn moeder sterft, Sintès slaat zijn minnares, Salamano slaat zijn hond – had ik tegengewicht nodig. De vrouwen waren belangrijk, vooral Marie. Het personage van Djemila ontwikkelde ik om een stem te geven aan de Arabische personages in het boek. Voor mij was het heel vanzelfsprekend om ze op een bepaald moment hun perspectief te geven. De kleine scène tussen de twee vrouwen is voor mij heel belangrijk, op dat moment begrijp je het gat tussen de gemeenschappen. Marie is de enige die ziet dat er een probleem is, hoe absurd het is dat de naam van ‘de Arabier’ niet wordt genoemd in het proces, wat voor ons nu schokkend is. Historisch gezien was dat niet mogelijk trouwens, dat er een Arabische vrouw aanwezig was bij het proces. Maar ik nam deze vrijheid en maakte deze artistieke keuze.”
„Ik denk dat het zo pijnlijk is voor veel Fransen, omdat velen onder hen in Algerije geboren zijn. Ze beschouwen het dus nog steeds als hun land. Ik besefte tijdens het werken aan deze film dat bijna alle Franse families op een bepaald moment een band hadden met Algerije. Mijn eigen grootvader was er rechter. Hij ontsnapte aan een aanslag, de hele familie van mijn moeder keerde daarna terug naar Frankrijk. Het was iets waar ik vagelijk van op de hoogte was, maar waar niet over werd gepraat. Alleen met mijn moeder praatte ik er soms over. Dus ik denk dat er in Frankrijk nog onvoldoende is gerouwd en te weinig is nagedacht over deze periode. Geschiedkundigen hebben het gedaan, maar het brede publiek nog niet. Er zijn ook weinig films die hier over gaan.”
Sabeth Snijders
Beeld uit ‘L’étranger’.
L’étranger. Regie: François Ozon. Met: Benjamin Voisin, Rebecca Marder, Pierre Lottin. Lengte: 120 minuten.
Albert Camus’ L’étranger is een van die literaire klassiekers met het label „onverfilmbaar”. Het is een van de meest vertaalde en gelezen Franse romans – vaak omschreven als een rite de passage voor Franse scholieren. En samen met boeken als The Catcher in the Rye deel van het ‘angstcanon’, waarmee (vooral) adolescente mannen romantisch zwelgen over hun rol in de maatschappij. Het werd één keer eerder verfilmd, in 1967, met Luchino Visconti’s Lo straniero. Bepaald geen klassieker: de desolate sfeer van L’étranger ging verloren in een weelderige filmstijl.
Obstakel één voor een verfilming is de stijl van de roman zelf. Camus’ proza is mysterieus, vol gaten, maar ook zeer precies in zijn ambiguïteit – adapteren vraagt interpretatie, en zie de liefhebber dan maar eens tevreden te houden. Obstakel twee is het voortschrijdend inzicht: L’étranger speelt zich af in Algerije tijdens de Franse kolonisatie, twee decennia voordat de Algerijnen zich met een achtjarige onafhankelijkheidsstrijd bevrijdden. Maar die koloniale onderdrukking is een bijgedachte in de roman. ‘De Arabier’, die door hoofdpersoon Meursault in het boek wordt vermoord, krijgt geen achtergrond, niet eens een naam. Langzaam werd dat onverkwikkelijk, toen Frankrijks koloniale kerfstok te bruut en bekend werd om te negeren. Dat leidde in 2013 al tot de roman Meursault, contre-enquête, van de Algerijnse schrijver Kamel Daoud. Daarin omschrijft hij de woede die de moord achterliet, vertelt hij het verhaal van ‘de Arabier’, en geeft hij hem eindelijk een naam: Moussa.
François Ozon lost beide obstakels op door de roman te herinterpreteren als postkoloniale kritiek. Zijn L’étranger zit vol koloniale bruutheid. Subtiel merk je het in taalgebruik, journaalfragmenten, muurschilderingen en tekenen van apartheid: er hangt een bordje met ‘verboden voor inheemsen’ bij de bioscoop, een Arabier wordt geweigerd bij een café. En minder subtiel in het personage Djemila; de zus van de vermoorde Arabier, die de Algerijnse rouw en onmacht verwoordt tegen Meursaults geliefde. Uiteindelijk geeft ook Ozon ‘de Arabier’ zijn naam, dezelfde die Kamel Daoud hem gaf.
Het verhaal krijgt zo een dubbele bodem. Zoals in de roman veroordeelt het Franse gerechtshof Meursault ter dood, niet vanwege de moord, maar vanwege zijn atheïsme, zijn gebrek aan berouw, en omdat hij niet huilde op zijn moeders begrafenis. Kortom, hij is ‘een vreemdeling’, die de kernwaarden van de Franse samenleving niet onderschrijft. In Ozons lezing illustreert dat niet alleen de onverschilligheid van Frankrijk tegenover het lot van de Algerijnen, maar ook de Franse kolonisatiedrift, waarin ‘de Ander’ zich moet aanpassen, of moet sterven. Ook de zwart-witbeelden verwijzen naar een wereld van denken in Ons tegen Hen, Zwart of Wit.
Ozon geeft zijn L’étranger dus een moderne betekenis. Zijn universum is niet onverschillig, maar heeft een moreel anker. De moord op ‘de Arabier’ heeft wonden achtergelaten, leren we op het eind. Ozons interpretatie werkt uitstekend. Al zullen bewonderaars van Camus moeten slikken. Want diens filosofie sneeuwt onder: de absurde strijd die het leven wordt in de grote betekenisloze leegte van het universum. Misschien past dat niet meer bij onze tijd.
Tristan Theirlynck