Vier jaar vecht het Russische leger tegen Oekraïne, langer dan destijds de Sovjet-Unie tegen Hitler-Duitsland, maar zonder het succes. In Moskou is van het oorlogsgeweld nog altijd weinig te merken. Op straat, althans.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het is gezellig druk op en om het Rode Plein. Moskovieten en overwegend Chinese toeristen ploegen door een laag verse sneeuw en vergapen zich aan de talloze feestelijke decoraties in het hart van de Russische staat. Op het plein draaien mensen hun rondjes op de ijsbaan, met rondom rijk versierde kerstbomen en grote, goudkleurige nieuwjaarswensen in krulletters. Het Manegeplein even verderop staat helemaal in het teken van het Chinese Nieuwjaar, met een uitbundige uitdossing van rode lampionnen, draken en panda’s.
‘Kijk, het is overal feest, er staan nog kerstbomen, die haalden ze vroeger al tegen 15 januari weg en ze staan er nog steeds’, zegt op de Gogolboulevard een man van rond de zeventig die zijn naam liever niet wil prijsgeven. ‘Alsof het bij ons nog steeds feest is. De regering wil laten zien hoe vrolijk en blij we hier allemaal zijn. Maar in werkelijkheid, als je de metro in gaat, zie je uitgestreken gezichten.’ Over zijn eigen gemoedstoestand is hij kort: ‘Ik ben terneergeslagen, het is beklemmend.’
De man bezoekt geregeld de provincie, ver weg van Moskou. ‘Er zijn veel doden. Als je door Rusland reist zie je veel begraafplaatsen met vlaggen. Mijn vrouw en ik reizen veel, we zien dat. Het zijn er heel veel.’ En dat is zo aan beide kanten van het front, weet hij. ‘Het zijn dezelfde jongens die sneuvelen, die veel kinderen hadden kunnen grootbrengen en hun land hadden kunnen opbouwen. Want als je 100 kilometer verderop kijkt, zijn er geen wegen, geen inwoners, de dorpen lopen leeg.’
Het is een zeldzame kreet van wanhoop in de Russische hoofdstad, waar vier jaar na de Russische inval in Oekraïne van het oorlogsgeweld nog altijd opmerkelijk weinig is te merken en alles feestvreugde lijkt wat de klok slaat. Incidenteel bereikt een Oekraïense drone de buitenwijken, een speldenprik in een stad van dertien miljoen inwoners, en het enige dat de Moskovieten daarvan merken is tijdelijk ongemak op de vliegvelden, omdat vluchten worden omgeleid of geannuleerd.
Slechts één keer kwam de oorlog even heel dichtbij, toen president Vladimir Poetin in september 2022 een ‘gedeeltelijke mobilisatie’ afkondigde. Het leidde onmiddellijk tot veel beroering onder de Russische bevolking. Honderdduizenden mannen ontvluchtten het land om niet naar het front gestuurd te worden. Aan de grens met Georgië stonden dagenlang lange files.
‘Niet het begin van de gevechten in 2022, maar de afkondiging van de mobilisatie gaf de meeste onrust’, zegt socioloog Denis Volkov (42). Hij is directeur van het Levada-centrum, Ruslands enige onafhankelijke opiniepeiler, die in 2016 werd gebrandmerkt als ‘buitenlandse agent’, maar desondanks – op een steenworp afstand van het Kremlin – de vinger aan de pols blijft houden van de Russische samenleving. ‘De meerderheid van de mensen voelde dat deze geschiedenis nu praktisch iedereen kon raken. Want de criteria van de mobilisatie waren niet erg duidelijk. Het was een grote schok.’
Die onrust leidde ertoe dat het Kremlin het daar voorlopig bij heeft gelaten en sindsdien alles op alles zet om tegen betaling soldaten te werven. ‘Nadat de mobilisatie was gestopt en ze vrijwilligers begonnen te ronselen, nam de aandacht van de mensen voor het conflict af en verdween de onrust daarover snel’, aldus Volkov.
In Moskou zijn de enige openlijke verwijzingen naar de strijd in Oekraïne nu de billboards met foto’s van ‘onze helden’ en reclameborden die langs drukke wegen Russische mannen proberen te verleiden een contract te tekenen met het leger. Posters met dezelfde strekking hangen ook overal in winkels en etalages. De beloofde bedragen lopen ook in andere regio’s steeds verder op, omdat het met de dag lastiger wordt de troepenmacht in Oekraïne op peil te houden, door de enorme verliezen aan het front (waarover publiekelijk niet wordt bericht) en de teruglopende animo het leger in te gaan. Sinds kort wordt er ook actief geworven voor een heel nieuw, steeds belangrijker legeronderdeel: de dronepiloten. ‘Nieuwe. Onvervangbare’, staat er op de kersverse borden.
Het Russische leger vecht inmiddels langer tegen Oekraïne dan destijds de Sovjet-Unie tegen Hitler-Duitsland. Maar waar het Rode Leger in die tijd oprukte tot aan de overwinning in Berlijn, heeft Rusland in diezelfde periode maar mondjesmaat terrein gewonnen in Oekraïne en geen van de gestelde doelen weten te bereiken. En het perspectief daarop wordt met de dag kleiner.
Volgens Volkov heeft het Kremlin de afgelopen jaren alles in het werk gesteld om de rust in de samenleving te bewaren. ‘Aan de ene kant zeggen de autoriteiten sinds 2023 dat er geen mobilisatie meer komt, dat er alleen vrijwilligers worden ingezet en dat u, de grote massa van de bevolking, dus gerust kunt zijn. Aan de andere kant hebben ze de sociaal-economische stabiliteit gehandhaafd. Dat bepaalt in grote mate de houding ten aanzien van de speciale operatie.’
De ‘speciale militaire operatie’ (afgekort SVO op zijn Russisch) is de naam die Poetin op 24 februari 2022 gaf aan het Russische militaire optreden tegen Oekraïne. Het woord ‘oorlog’ was vanaf dat moment taboe. Die zomer werd het Moskouse gemeenteraadslid Aleksej Gorinov (toen 60) als eerste tot 7 jaar strafkolonie veroordeeld voor het gebruik ervan. Honderden anderen volgden hem. Inmiddels zitten meer dan duizend Russen soms jarenlange gevangenisstraffen uit wegens het ‘discrediteren’ van het Russische leger of het verspreiden van ‘nepnieuws’.
Zoals de 23-jarige wiskundestudent Dmitri Ivanov, die in maart 2023 voor 8,5 jaar naar een strafkolonie werd gestuurd, onder meer omdat hij op zijn blog de oorlogsmisdaden in het Oekraïense Boetsja aan de kaak stelde. Activist Michail Kriger (63) verdween twee maanden later voor 7 jaar achter slot en grendel wegens ‘rechtvaardiging van terrorisme’. Journalist Roman Ivanov (51) schreef ook over Boetsja en kreeg in maart 2024 eveneens zeven jaar. De 67-jarige kinderarts Nadezjda Boejanova kreeg in 2024 een straf van 5,5 jaar te horen voor enkele kritische woorden die ze in het bijzijn van een 7-jarige patiënt zou hebben geuit. Het zijn maar een paar namen uit de groeiende lijst van mensen die vastzitten in Russische gevangenissen en strafkolonies.
De kortstondige spontane straatprotesten in enkele grote steden in de eerste weken na de inval werden hard de kop ingedrukt. Tienduizenden mensen werden opgepakt, honderdduizenden verlieten het land, inclusief de meeste nog resterende onafhankelijke media. Publiek protest werd nagenoeg onmogelijk. In Moskou blijven demonstraties tot op de dag van vandaag sowieso verboden met verwijzing naar de coronawetten, die bewust nooit zijn ingetrokken.
Na 2022 gingen de tegenstanders van het Kremlin en van de inval in Oekraïne nog één keer massaal de straat op. Dat was in maart 2024 bij de begrafenis van oppositieleider Aleksej Navalny. Ondanks de massale politieaanwezigheid scandeerden de enkele tienduizenden mensen die hem vergezelden naar zijn laatste rustplaats politieke leuzen, onder instemmend geclaxonneer van passerende auto’s.
Sindsdien houden de critici van de zittende macht zich wijselijk stil. Volkov schat hun aantal op 15 tot 20 procent van de bevolking, nog altijd enkele tientallen miljoenen mensen. ‘Die mensen zeggen dat ze voelen dat ze onder druk staan. Een deel van hen zit gewoon in een depressie, de mensen hebben zich teruggetrokken in zichzelf of in een kleine kring van familie of geestverwanten.’
Het blijft lastig precies te registreren wat er speelt in de Russische samenleving, weten ook de onderzoekers van het Levada-centrum. ‘De mensen zeggen wat ze bereid zijn te delen’, constateerde Volkov zelf al kort na de inval. Dat neemt niet weg dat peilingen veel waardevolle informatie opleveren en trends kunnen signaleren. ‘Het grootste deel van de mensen, zowel in Rusland als in het buitenland, interesseert zich niet voor politiek en verdiept zich niet speciaal in bepaalde onderwerpen’, zegt Volkov. ‘De meerderheid volgt gewoon de narratieven die er zijn in de massamedia.’
Dat betekent dat de eenzijdige berichtgeving in de Russische staatsmedia van grote invloed is op de mening van de Russen. Het is de primaire verklaring voor de brede steun (tot 80 procent) voor zowel de Russische leiding als voor de ‘speciale militaire operatie’. ‘Als het gaat om de SVO, zijn er geen meningsverschillen binnen de elite en ook niet in de massamedia’, legt Volkov uit. ‘Daarom domineert het officiële narratief en de meerderheid van de mensen aanvaardt dat narratief.’
Televisie blijft voor iets minder dan 60 procent de belangrijkste informatiebron, en daar krijgen de Russen al jaren steeds hetzelfde beeld voorgeschoteld: dat het superieure Russische leger onstuitbaar oprukt en het ene na het andere dorp in de Donbas ‘bevrijdt’, terwijl het ‘Kyiv-regime’ overal de aftocht moet blazen. De reportages worden gelardeerd met dronebeelden die laten zien hoe de anonieme tegenstanders als in een videospel worden uitgeschakeld. Naast de nieuwsuitzendingen zijn er de vaak urenlange talkshows waarin de deelnemers, meest mannen op leeftijd, tekeergaan tegen Oekraïne en het Westen, eerst en vooral Europa. Van wat Russische drones en raketten aanrichten onder de Oekraïense burgerbevolking, zien de Russen hoegenaamd niets.
Het belang van internet neemt wel toe, maar de invloed van afzonderlijke websites valt in het niet bij die van de reguliere televisiezenders. ‘De publieke opinie voor de meeste vraagstukken wordt gevormd door de centrale media,’ zegt Volkov. ‘Niet door de ‘nichemedia’, media die door bepaalde groepen worden gevolgd, maar juist door de media die door de grote massa van de bevolking worden bekeken.’
De hoge rapportcijfers voor de leiding van de meeste Russen hebben zeker ook te maken met de voor velen relatief gunstige economische situatie in de voorbije jaren, toen er werk te over was en de lonen stegen. ‘Meer dan een half miljoen mensen zijn vertrokken uit het land, vooral in 2022. En meer dan een half miljoen zijn opgeroepen of hebben een contract getekend. Dus alles bij elkaar zijn meer dan een miljoen mensen verdwenen van de arbeidsmarkt.’ In feite zelfs meer, omdat veel mensen werden weggelokt door de goed betalende defensie-industrie.
Maar dat de Russische economie zwaar weer te wachten staat, ontgaat niemand. Dat is ook te zien in de peilingen, waar de somberheid over de economische perspectieven toeneemt. Rusland glijdt af naar een periode van stagnatie en mogelijk recessie. De inkomsten uit de export van grondstoffen lopen hard terug, de staatsschuld groeit en de westerse sancties beginnen te bijten, met als gevolg dat Rusland technologisch achteropraakt en steeds afhankelijker wordt van China.
Ook dat zal bijdragen aan het groeiende verlangen naar vrede dat de opiniepeilers registreren onder de Russische burgers. Met de terugkeer van Donald Trump als president van de Verenigde Staten is de hoop op een vredesregeling toegenomen en inmiddels spreekt ruim 60 procent van de ondervraagden zich uit voor onderhandelingen, aldus Volkov. ‘Twee derde zou opgelucht ademhalen als het zou stoppen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant