4 jaar oorlog in Oekraïne Het Oekraïense stadje Borodjanka werd aan het begin van de grootschalige Russische invasie wekenlang bezet en grotendeels verwoest. Het leven lijkt er nu normaal, maar de rust is schijn. „De Russen hebben tijd van ons gestolen.”
Scholieren Daryna Riabokon en Dmytro Ivakhnenko bedachten een interactieve kaart met stadswandelingen, zodat de Russische beschietingen en bezetting niet vergeten worden.
Daryna Rjabokon en Dmytro Ivachnenko (beiden zestien jaar) waren pas twaalf toen er plots Russische tanks in hun stadje verschenen. Nog geen dag in hun leven hadden ze nagedacht over wat hun buurland Rusland van ze zou willen, maar dat kon ze nergens voor behoeden. Nog geen zes weken later was Borodjanka de zwaarst beschadigde stad in de regio Kyiv.
Borodjanka ligt 50 kilometer ten noordwesten van de hoofdstad. Het centrum werd bijna helemaal verwoest door vliegtuigbommen en tanks. Wekenlang zaten burgers vast in kelders onder het puin, bijna zonder eten en water. Het definitieve dodental is nog steeds niet vastgesteld. Zeker 171 mensen kwamen om het leven, en er zijn nog altijd zestig mensen vermist. „Ze hebben onze geschiedenis gestolen, en ik weet niet wat de toekomst brengt”, zei een inwoner in 2022 tegen journalisten.
Zo zag Borodjanka, maart 2022, er van boven uit.
De verwoesting door Russische bombardementen, in april 2022, was groots.
Van de gebouwen in het centrum werd 90 procent geheel of deels verwoest.
Voor de oorlog had Borodjanka zo’n 13.000 inwoners, anno 2026 zijn het er zo’n 10.000.
De schade aan de stad werd geschat op 148 miljoen dollar.
‘Build back better’, beloofde Oekraïne. Terwijl de oorlog in het oosten, zuiden en noorden volop voortwoedt en ook in Borodjanka nog geregeld het luchtalarm klinkt, zijn de ruïnes die het Russische leger achterliet afgebroken en wordt overal in de stad gebouwd.
Vier jaar na de Russische bezetting heeft het stadje een nieuw politiebureau, een nieuw rehabilitatiecentrum, een nieuwe supermarkt, een nieuwe bazaar, nieuwe flats, nieuwe gevels, nieuwe daken, een nieuwe schuilkelder en nieuwe wegen. Er staan zeker vijf grote hijskranen boven grote bouwputten en zeker vier cementwagens. Zelfs op zondag, terwijl het buiten vriest, wordt er gebouwd.
Op 1 maart 2022 werd dit gebouw van negen verdiepingen gebombardeerd, waarbij tientallen mensen werden gedood. Na de bezetting, in juni 2022, speelden er weer kinderen.
Op de plek van de schommel staat nu een monument, gemaakt door Yevhen Prymachenko. Hij werd geïnspireerd door de foto’s van Getty-fotograaf Alexey Furman uit 2022.
Maar de herinneringen blijven. Twee graffiti-tekeningen van Banksy worden op grote brokstukken tentoongesteld. Om te zorgen dat wat zij meemaakten niet vergeten wordt, werkten de tieners Daryna en Dmytro aan een stadswandeling over de bezetting, de geschiedenis en de stad. Hun idee – een digitale kaart – won een prijsvraag van het Amerikaanse Aspen instituut. Dat had een prijsvraag uitgeschreven waarin kinderen oplossingen aandragen voor wat zij zien als een groot probleem. „Mensen kennen hun geschiedenis niet”, zegt Daryna tijdens een rondleiding.
Tijdens de bezetting was het buiten levensgevaarlijk. „Het was echt heel eng”, zegt Daryna, lopend over de centrale straat van Borodjanka, waar 90 procent van de gebouwen geheel of deels verwoest werd. „Russen schoten op iedereen die bewoog”, zegt ze. Soms moest haar gezin toch naar buiten. Zoals toen er geen eten meer was, en ze probeerden iets te vinden tussen het puin van een gebombardeerde winkel. „Hier lagen dode mensen. Daar lag een tijdje een hoofd”, wijst ze. „Je kon er gewoon niet aan ontkomen.”
Een van de tekeningen van Banksy op een kapotte muur, de foto is van november 2022.
Die muur staat er nog steeds, de tekeningen worden nu tentoongesteld.
Soepel haalt ze haar iPhone uit haar zak. Met lange roze nagels tikt ze op het scherm. „Kijk, dit gebouw stond in brand”, laat ze zien. „En hier”, ze swipet naar rechts, „lag een dode Rus”. Een man met Centraal-Aziatisch uiterlijk in uniform ligt met wijd uitgespreide armen en benen op zijn rug. „Mijn vader nam die foto,” zegt Daryna.
In Borodjanka waren in 2022 geen Oekraïense legereenheden. De Oekraïense verdediging bestond uit burgers die met kalasjnikovs, molotovcocktails en andere geïmproviseerde wapens het Russische leger negen dagen lang irriteerden. Daarna werd het stadje volledig beheerst door Russische en Tsjetsjeense eenheden. Mensenrechtenorganisatie Amnesty deed onderzoek in het gebied en stelde dat de „willekeurige en disproportionele aanvallen […] oorlogsmisdaden zijn”.
Na de bevrijding werd een eenzame keramieken haan, die op miraculeuze wijze bewaard was gebleven op een keukenkastje van een verder volkomen ingestort huis, symbool van de Oekraïense onverzettelijkheid. Mensen die de wandeling volgen, kunnen in een café onderweg een sticker van het haantje krijgen.
Het leven in Borodjanka lijkt anno 2026 weer normaal. Twee kinderen vragen volwassenen of ze de grote sneeuwbal die ze maakten op kunnen tillen voor een sneeuwpop. Een man met een hondenriem vraagt voorbijgangers of ze zijn hondje voorbij hebben zien komen. Alleen de buste van de dichter Taras Sjevtsjenko op het centrale plein herinnert aan de invasie. Hij kijkt treurig naar de grond, als gevolg van een granaatscherf in zijn achterhoofd.
De buste van de dichter Taras Sjevtsjenko op het centrale plein in 2022. Geraakt door een granaatscherf in zijn achterhoofd.
Op het centrale plein voetbalt een vader met zijn zoon, 22 februari 2026. Het beeld van de dichter die naar beneden kijkt herinnert nog aan de verwoestingen.
Maar de rust is schijn. ”We leven al vier jaar niet echt meer”, zegt Kateryna Jarovenko (63) die met een vriendin op straat staat. „Ik slik pillen. ‘s Nachts luister ik naar luisterboeken – ik hou van historische romans – want als het stil wordt en ik mijn gedachten de vrije loop laat, is het met me gedaan.”
Ze woont op de vijfde verdieping vlakbij de centrale straat. Uit haar raam zag ze hoe de vliegtuigbommen insloegen in het stadje waar ze al veertig jaar woonde. „Ik ga nu niet meer naar het centrum”, zegt ze over het plein, een paar honderd meter verderop. „Ik kon zien hoe die huizen zijn afgebrand. Ik wist waar iedereen woonde: mijn kennissen, collega’s, stadgenoten. Als ik nu naar het centrum moet, naar de apotheek of zo, verkrampen mijn benen, mijn hele lichaam trilt. Als ik brood wil halen voel ik zo’n angst dat ik niet ga. Mij krijg je er niet meer heen.”
Het eindpunt van de wandeling is de school van Daryna en Dmytro. Daar hadden de Russische troepen hun hoofdkwartier gevestigd. Op foto’s is te zien hoe de militairen sliepen, graffiti achterlieten en het interieur verwoestten. Even verderop in de straat is een voormalig kantorencomplex waar burgers in een kelder werden vastgehouden. Een vriendelijke bewaker laat de bezoekers binnen. Er wordt nog volop gebouwd, de kelder waar de vreselijkste verhalen over de ronde doen, is nu een opslagplek voor bouwmaterialen.
Voor de oorlog had Borodjanka zo’n 13.000 inwoners, nu zijn het er zo’n 10.000. De schade aan de stad werd geschat op 148 miljoen dollar. In 2023 werd 3,3 miljard hryvnja (nu 64 miljoen euro) uitgetrokken om Borodjanka ‘beter terug te bouwen’. In 2025 trok de staat nog eens 5,4 miljard hryvnja uit – dat werd verdeeld over vijf zwaar getraumatiseerde steden. Het geld is afkomstig uit staatssteun, leningen en internationale donaties. De school werd hersteld met steun uit Litouwen.
Na de bevrijding van de voorsteden van Kyiv zijn oorlogsmisdaden uitvoerig gedocumenteerd. De focus lag toen op het verzamelen van materiaal voor het bestraffen van de daders.
In een voormalig kantorencomplex werden burgers vastgehouden. Over de kelder worden de vreselijkste verhalen verteld, nu is het een opslagplek voor bouwmaterialen.
Nu wordt onderhandeld over een staakt-het-vuren in Oekraïne waar ‘gerechtigheid’ geen onderdeel van is. Een compromis, noemde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky dat. „Poetin [de Russische president] en zijn vrienden zitten niet in een gevangenis. Dat is het grootste compromis dat de wereld heeft gemaakt”, stelde hij in een interview met Politico.
In een recente rapportage onderzocht de Oekraïense NGO Media Initiative for Human Rights hoe genoegdoening eruit kan zien als een rechtsgang uitblijft. Zij stellen dat tastbare steun, zoals wederopbouw en schadevergoedingen, en erkenning, zoals in het met Nederlandse steun opgerichte schaderegister, hieraan bijdragen.
In Borodjanka geloven de burgers niet dat er een groot proces komt waarbij alle daders worden berecht. „Ik weet niet wat jij deed toen je zestien was, maar ik denk dat je naar discotheken ging?” zegt Daryna. „Onze discotheek is nog steeds gebombardeerd. De Russen hebben tijd van ons gestolen. Ze hebben ons leven gestolen. Gerechtigheid bestaat niet meer. Degene die gestorven zijn, komen niet meer terug. Ik denk dat de daders hier nooit voor gaan boeten, ze zijn allang weer weg.”
Vier jaar na de Russische bezetting is veel nieuw in het stadje Borodjanka. De ruïnes die het Russische leger achterliet zijn afgebroken en overal in de stad wordt gebouwd.