Sudoku, een kruiswoordraadsel of toch een ouderwetse legpuzzel: puzzelen kan helpen om je brein fit te houden. Maakt het uit welke soort je doet?
is wetenschapsjournalist en epidemioloog en schrijft voor de Volkskrant vooral over biomedische onderwerpen
Iedere ochtend komt Spelwijze online op de website van onder andere de Volkskrant, een puzzel waarbij je zo veel mogelijk woorden moet maken met zeven letters. Hetzelfde geldt voor Het Woord, een soort Lingo. En dan zijn er ook nog dagelijks nieuwe sudoku’s en kruiswoordraadsels die je kunt doen. Offline zijn er natuurlijk ook gewoon ouderwetse legpuzzels. Is het goed voor je brein om dagelijks te puzzelen, en maakt het dan nog uit wat voor soort puzzel je doet?
‘Veel puzzels hebben een ruimtelijke component’, vertelt Ineke van der Ham, hoogleraar neuropsychologie aan de Universiteit Leiden, die onder meer onderzoek doet naar ruimtelijk denken. Dat ruimtelijke puzzelen begint al bij jonge kinderen, als ze blokjes van verschillende vormen door gaten moeten duwen. Of als ze met lego spelen. Maar ook legpuzzels en blokpuzzels met plaatjes zijn ruimtelijk. ‘Je moet je een voorstelling kunnen maken van hoe een boom eruitziet om te weten of een puzzelstukje daarbij past.’
Bij ruimtelijk denken gebruikt een mens meerdere hersengebieden. De zeepaardvormige hippocampus is belangrijk om je weg te kunnen vinden. ‘Die maakt mentale plattegronden van je omgeving’, aldus Van der Ham. Hersendelen achter je voorhoofd zorgen ervoor dat je onthoudt waar je je autosleutels hebt laten liggen, weer andere delen brengen in kaart waar een bord zich ten opzichte van een mok bevindt.
Ook abstractere puzzels, zoals die met getallen, maken gebruik van dit soort ruimtelijke informatie. Binaire puzzels bijvoorbeeld, waarbij je nullen en enen moet invullen in een raster en er maximaal twee nullen of twee enen naast elkaar mogen staan. Ook puzzels waarin je cijfercodes moet kraken zijn ruimtelijk. ‘De meeste mensen hebben wel een soort getallenlijn in hun hoofd’, zegt Van der Ham. ‘Die is eigenlijk ook ruimtelijk.’ Voor sudoku’s geldt dat ruimtelijke dan weer niet; de getallen die je moet invullen hebben immers geen betekenis.
Om sudoku’s op te lossen, doe je weer een beroep op andere functies van je brein, zoals je werkgeheugen en je probleemoplossend vermogen. Sudoku’s oplossen is daarom ook een goede geheugentraining, weet geheugenkampioen en neurowetenschapper Boris Konrad (Radboud Universiteit in Nijmegen). ’In het midden ontbreekt nog een vijf en rechts bovenaan moet nog een vijf of een zeven. Dat moet je wel even kunnen onthouden, en je moet het overzicht kunnen bewaren’, zegt hij.
Veel past er trouwens niet in dat werkgeheugen; een reeks cijfers onthouden, zoals een telefoonnummer, lukt de meeste mensen net. Dat kun je trainen, en puzzelen helpt daarbij, denkt Konrad.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Maar ook voor je langetermijngeheugen is puzzelen nuttig. Het geheugen bestaat eigenlijk uit verbindingen tussen hersengebieden, een soort snelwegen. Raken de snelwegen in onbruik, dan veranderen ze na een tijdje in hobbelige landweggetjes, om uiteindelijk helemaal te verdwijnen. Er lopen bijvoorbeeld verbindingen tussen je taalcentrum – nodig voor talige puzzels – en je visuele centrum, of naar hersendelen die maken dat we ruimtelijk kunnen denken. ‘Als je puzzelt, roep je informatie op die al ergens in je brein zit. Daarmee maak je de verbindingen tussen gebieden sterker’, zegt Konrad.
Ook de mentale inspanning zelf is belangrijk om de snelwegen in je hoofd te onderhouden, volgens neuropsycholoog Erik Scherder (Vrije Universiteit Amsterdam). ‘Inspanning leidt tot een hogere stofwisseling en een betere doorbloeding. Dat is goed voor de knooppunten in je hersenen.’
De meeste mensen zijn de verschillende functies van het brein in de loop der jaren steeds minder zijn gaan gebruiken, denken de drie deskundigen. ‘Sinds de komst van gps-systemen zijn er hele generaties die niet meer met papieren plattegronden hebben gewerkt’, zegt Van der Ham. En doordat telefoonnummers nu opgeslagen zijn in je telefoon, hoef je haast nooit meer een telefoonnummer uit je hoofd te weten, constateert Konrad.
Dat is een probleem dat niet alleen een nostalgische waarde heeft. De hippocampus wordt na je 50ste kleiner en verliest daarmee ook delen van zijn navigatiefunctie. Een krimpende hippocampus heeft ook gevolgen voor het vermogen om boodschappenlijstjes of namen te onthouden. Het goede nieuws: je kunt hem wel trainen, waardoor hij juist weer groter kan worden, onder andere door te puzzelen. ‘Met een grote hippocampus heb je er minder last van als die door een hogere leeftijd in volume afneemt’, zegt Van der Ham.
Ook als je je breinnetwerken onderhoudt, geeft dat de hersenen extra ‘cognitieve reserve’, een soort weerbaarheid. Kun je daarmee dan ook dementie voorkomen? Dat niet: de deels nog onbekende biologische processen in de hersenen die dementie veroorzaken gaan gewoon door. Maar een grote cognitieve reserve kan er wel toe leiden dat je pas later last krijgt van de ziekte, vertelt geheugenexpert Konrad. ‘Het klinkt macaber, maar door die paar jaar vertraging is de kans groot dat je ondertussen aan iets anders dan dementie overlijdt.’
Puzzelen is nuttig voor je brein, daar zijn alle deskundigen het over eens. Maar het is zeker niet de enige manier om je hersenen zo lang mogelijk fit te houden, waarschuwt Scherder. Ook niet roken en voldoende bewegen dragen bij aan een goede hersengezondheid.
Wil je met puzzelen je brein optimaal fit houden, dan moet je het zeker een paar keer per week doen, zeggen de experts eensgezind. Vooral belangrijk is het je brein uit te blijven dagen. ‘Dus niet een tweesterrenkruiswoordraadsel, maar maak het jezelf moeilijk’, zegt Scherder. Van der Ham: ‘En varieer vooral met het soort puzzels.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant