Podcast Sara de Monchy volgde een groep 8 in Vlaardingen tijdens de voorbereidingen voor de eindmusical. „Onderwijs stelt kinderen in staat om een andere toekomst te krijgen dan de generaties voor hen.”
Sara de Monchy aan het werk voor haar podcast De Rolverdeling.
Het laatste jaar van de basisschool staat bol van de betekenisvolle gebeurtenissen: een zenuwslopende eindtoets, een naderend afscheid, een optreden in de eindmusical. Ze komen allemaal voorbij in de NTR-podcastserie De Rolverdeling van Sara de Monchy, waarin zij een groep acht van een basisschool in Vlaardingen een jaar lang volgt. De serie kreeg lyrische recensies.
De Monchy (31) wilde weten of de rolverdeling in de eindmusical iets zegt over de rollen die kinderen in hun verdere leven zullen spelen, vertelt ze in haar werkplaats bij Radiomakers Desmet in Amsterdam. Ook voor haarzelf was die musical indertijd onvergetelijk. „Ik weet nog hoe ik, vlak voor we op moesten, door de gordijnen tuurde en mijn gescheiden ouders aan de uiterste kanten van de zaal zag zitten. Dat is zo’n fundamentele herinnering dat ik dacht: ik moet iets met de eindmusical.”
Ze knipte de intieme zesdelige serie uit zo’n tweehonderd uur aan materiaal. Met haar microfoon was ze bij het moment waarop leerlingen hun middelbareschooladvies te horen kregen. Ze ving het geklier in de jongenskamer tijdens het schoolkamp en een gesprek waarin twee achtstegroepers oefenen met het maken van nieuwe vrienden. Maandelijks kwam ze bij families thuis, om een band op te bouwen en te praten over geloof, geld of verwachtingen.
In de wijk waar ze zelf woont, met veel gezinnen, voelt ze zich het meest verbonden met de kinderen, vertelt ze. „Volwassenen zijn saai. Ik kan je een Annie M.G. Schmidt-voorbeeld geven: volwassenen praten graag over hypotheken, belasting, werk en verbouwingen. Over traplopers die ze vastzetten met gouden pinnetjes. Wat is dat voor armoede? Kinderen zitten dichter bij de waarheid. Hun spiegelneuronen werken minder goed, ze behagen elkaar niet.”
De Monchy heeft een achtergrond in theaterregie maar „bleek nogal slecht te zijn in beeld en vorm” – in haar naar eigen zeggen meest geslaagde voorstelling op de toneelacademie heerste totale duisternis. Dus besloot ze zich op audio te richten. Ze is vooral bekend van de kinderpodcast Sara’s Mysteries waarin ze per aflevering samen met een kind als detective-duo op zoek gaat naar het antwoord op een vraag, zoals waar een donker gat onder een brug naartoe leidt of welke familiegeschiedenis er zit achter een in de schuur gevonden set ringen.
De basisschool uit De Rolverdeling, pal naast de havens in Vlaardingen, trok haar aandacht omdat die anders was dan de vele scholen waar ze al was geweest voor Sara’s Mysteries. „Ik zag nooit eerder zulke sterke contrasten binnen één groep: echte rijkdom en echte armoede.” De onzekere en perfectionistische Maud, die in een groot huis met een zwembad woont, werd een hoofdpersonage in de podcastserie, net als Yahya, een verlegen jongen die voor zijn zieke moeder zorgt en stiekem een grotere rol zou willen in de musical. En Qing, een uitgesproken kind van Jehova’s Getuigen, dat verscheurd raakt tussen de verwachtingen op school en vanuit zijn gezin. De Monchy: „Eigenlijk worstelt elk kind met tegenstrijdige verwachtingen. Elk kind is thuis anders dan op school.”
Buitenopname voor podcastserie De Rolverdeling.
Al tijdens de eerste repetities viel het De Monchy op dat een van de kinderen, Anaya, zich niet op haar gemak voelde. Na een paar keer voorzichtig doorvragen, ontdekte ze dat Anaya zich niet herkende in de musical met uitsluitend Nederlandse namen. De podcast toont Anaya’s twijfels: durft zij hier iets van te zeggen? De Monchy: „Ik wilde die ontwikkeling volgen, zonder haar ergens toe aan te zetten. Vanuit mijn theaterachtergrond zoek ik altijd naar wat er op het spel staat voor personages. In die zin is het regisseren wat ik doe.”
Over de vraag of kinderen wel toestemming kunnen geven voor zo’n persoonlijk project denkt De Monchy even na. „Dat kan niet. Als jeugdmaker heb je een enorme verantwoordelijkheid. Je kan verblind worden door het verhaal dat je wil vertellen, dus je moet altijd het belang van het kind scherp in het oog houden. Na dertig afleveringen Sara’s Mysteries weet ik te herkennen wanneer een kind mee wil doen, maar eigenlijk te kwetsbaar is. Dan is het mijn taak om het kind uit te leggen dat deelname nu geen goed idee is.”
De Rolverdeling is een klassieke documentaire. Geen onderzoek of zoektocht, de opzet van veel podcasts, maar een verhaal met veel scènes en ruimte voor subtekst. „Ik zou De Rolverdeling geen journalistiek project noemen. Ik heb geen wederhoor gepleegd of uitgezocht waarom de ouders van Demy, een van de hoofdpersonages, aan instanties moesten bewijzen dat hun tijdelijke huis schoon genoeg is om weer recht te krijgen op een eigen woonplek. Ik wilde met interesse toekijken, maar de gebeurtenissen bij de gezinnen laten.”
Ook het lerarentekort werd onderdeel van haar podcast. In de laatste afleveringen hoor je hoe juf Femke de klas vaker alleen laat om elders in de school brandjes te blussen. „Dan was ze met ouders en instanties aan het bellen omdat een kind in een andere klas een woedeaanval had gehad. Ik dacht alleen maar: zijn er geen andere mensen die dat kunnen doen?” De gevolgen in de klas zijn hoorbaar: onrust, chaos, akkefietjes.
De grote druk op leerkrachten ziet De Monchy als een van de grootste uitdagingen in het lager onderwijs. „School moet armoede registreren. School moet de ontwikkeling van elk kind bijhouden – ook buiten de klas. Er zijn natuurlijk instanties die kunnen helpen, er zijn cultuur- en sportfondsen, er is jeugdzorg. Maar leraren moeten die instanties inschakelen en bijpraten. Er wordt daarin te veel van hen verwacht.”
Daarnaast viel het De Monchy op hoezeer kinderen al klassenbewust zijn. Na een havo-vwo advies hoor je Demy tegen haar ouders zeggen: „Ik ben beter dan jullie!” De Monchy: „De waardering voor theoretische opleidingen zit geworteld in ons systeem.” Al toonde dit project haar ook de mogelijkheid van sociale mobiliteit. „Het onderwijs stelt kinderen in staat om een andere toekomst te krijgen dan de generaties voor hen. Ik denk dat zowel Yahya, Demy als Anaya hele andere beroepen zullen kiezen dan hun ouders. Maar tegelijkertijd zag ik hoeveel een kind daar zelf voor moet doen. Durft het tegen de verwachtingen in te gaan? Is het mondig genoeg om om méér te vragen?”
Het was door omvang van het project een „eenzaam” en „deodorantrijk jaar” voor De Monchy, waarin ze zichzelf geregeld „verloren voelde in al het materiaal”. Nu wacht haar weer een nieuw onderwerp voor Sara’s Mysteries. Een meisje mailde haar dat ze een grote snoepkabouter heeft gevonden in een zakje Haribo-gummybeertjes. „Terwijl er nooit een Haribo-kabouter is uitgegeven! Hoe kan dat nou? Ik ga ’m zo bekijken, ze heeft ’m in een pot bewaard.”
Sara de Monchy temidden van groepachters die oefenen voor de eindmusical.