Premier Dick Schoof (68) zwaait maandag af. Zijn afscheid is definitief. Dat hoeft niet te gelden voor de populistische krachten die hem in 2024 naar het hoogste ambt katapulteerden.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Nog een enkel interview, ambtenaren vaarwel zeggen, zijn opvolger ontvangen op het ministerie, een laatste keer poseren voor de fotografen en dan zit het er maandag op voor Dick Schoof.
De Olympische Winterspelen heeft hij nog net kunnen meepikken, zei de afzwaaiende premier afgelopen week verheugd, en dat terwijl zijn premierschap in de zomer van 2024 begon met de Zomerspelen. De geplaagde Schoof leek het als een meevaller te beschouwen.
Veel vaker heeft het de bijna-ex-premier niet meegezeten. Bij aanvang was er misschien even de verwachting dat hij zich kon ontpoppen tot een soort Mario Draghi, de partijloze en gerespecteerde technocraat die in Italië kort een zakenkabinet leidde. Waarom niet? Schoof was een doorgewinterde Haagse topambtenaar en de ex-baas van inlichtingendienst AIVD. Zelfs op het wereldtoneel vonden ze dat interessant, zei zijn voorganger Mark Rutte: een spymaster aan de macht.
Die mystiek was snel voorbij. Er was geen macht. Dat maakte Geert Wilders meteen duidelijk door Schoof bij het eerste debat als ‘slappe hap’ te typeren. Die woorden bleven kleven, van Olympische Spelen tot Olympische Spelen.
Toen Schoof zichzelf in een interview een keer ‘de baas’ noemde, sprak de PVV-leider dat op X meteen tegen. Schoof was ‘absoluut niet de baas’, dat was de Tweede Kamer.
Daar viel weinig op af te dingen. De partijleiders van PVV, VVD, NSC en BBB maakten de dienst uit en trokken zich steeds minder aan van Schoof, te druk met onderlinge vetes en koortsdromen over wie als eerste het kabinet zou opblazen.
Het werd uiteindelijk Wilders: in de zomer van 2025 liet hij het kabinet vallen over een door hem zelf geënsceneerde asielcrisis. Diezelfde zomer stapte NSC ook op. Van de zestien ministers die begonnen, haalden er zeven de eindstreep: het kabinet-Schoof was in alle opzichten een slagveld.
Inhoudelijk is er weinig bereikt. Bij de laatste ministerraad wezen bewindspersonen er tevreden op dat de asielwetten, die nog door de Eerste Kamer moeten, waarschijnlijk staand beleid worden in de komende regeerperiode. Het kabinet-Schoof is er daarnaast – mede dankzij de inspanningen van de premier – in geslaagd om de steun aan Oekraïne overeind te houden en de defensieuitgaven te verhogen.
Verder domineerde het populistische kompas: de korte termijn als noordster. Investeringsfondsen voor stikstof, klimaat en groei werden geplunderd om lastenverlichtingen en lagere benzineaccijnzen te betalen. Provinciale stikstofplannen werden vanuit Den Haag lamgelegd zonder dat er iets voor in de plaats kwam.
De asielopvang bleef verstoken van structureel geld, waardoor er peperdure noodverbanden gelegd moesten worden. De Spreidingswet, die gemeenten moet helpen bij de opvang van statushouders, bleef in stand, maar werd tot het bittere einde ondermijnd.
Zo ligt er ook een hypotheek op het kabinet-Jetten. Er moet nu alsnog geld vrijgemaakt worden voor langetermijninvesteringen. Daarbovenop komen de extra investeringen in defensie. De openstaande rekening wordt betaald via hogere inkomstenbelastingen en bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid.
Na het eerste kabinetsjaar zullen de benzineaccijnzen weer omhooggaan. Ook mag het kabinet gaan uitleggen waarom de Spreidingswet een goed idee is, waarbij het kan rekenen op genadeloze oppositie van ex-regeringspartijen PVV en BBB, die dezelfde wet nooit introkken.
Onder die omstandigheden wil de nieuwe premier Rob Jetten het optimisme in Nederland herstellen. Het contrast met het kabinet-Schoof kan daarbij helpen. Als hij als premier ruzies, indiscreties en gelek weet te voorkomen, zal zijn kabinet al positief afsteken bij de vertrekkende ministerploeg.
De lat ligt minstens zo laag op het internationale toneel, een steeds belangrijker onderdeel van het premierschap. Zeker in de nadagen van Schoof werd Nederland amper serieus genomen. Jetten kan daardoor rekenen op een welwillende ontvangst.
De vraag is hoelang dat effect standhoudt. De laatste middenkabinetten onder leiding van Mark Rutte waren allesbehalve slagvaardig. Als D66, CDA en VVD met hun minderheidsconstructie de beloofde ‘doorbraken’ opnieuw niet waarmaken, kan de stemming snel omslaan.
In landen die eerder populisten aan de macht hadden, bleek het populisme soms een zelfversterkend effect te hebben. Een populistisch bewind leidt eerst tot schade, omdat er alleen voor de korte termijn wordt gekozen. Daarna blijkt die schade alleen te verhelpen met moeilijke keuzes, wat vervolgens leidt tot onvrede onder kiezers. Die zoeken daardoor opnieuw hun heil bij de pijnloze recepten van populisten.
Bij het vertrek van Dick Schoof is de vraag wat zijn betekenis is geweest. Het antwoord zal deels afhangen van zijn opvolgers. Het kabinet-Schoof kan een korte onderbreking zijn geweest in een traditie van Nederlandse middenkabinetten, onder leiding van een topambtenaar die probeerde er het beste van te maken. Het alternatief: Schoof faciliteerde het populisme als blijvende machtsfactor, kort onderbroken door een minderheidskabinet van middenpartijen.
Zeker is dat Schoof niet zal terugkeren in de Haagse politiek. Hij stapt maandag voor het laatst in zijn gepantserde dienstauto. Niet alleen zijn toekomst ligt open, ook zijn geschiedenis.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’:
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant