Beeldende kunst Joyce Roodnat bezoekt de tentoonstelling ‘Grijs!’ in Venlo, gaat achterdochtig de eerste zaal binnen en belandt in een meeslepende tentoonstelling.
Isadora Kosofsky, Jeanie and Will on the bed (from the series Senior Love Triangle), 2012
Grijs! Art on Aging. T/m 14 juni 2026 in Museum van Bommel van Dam in Venlo. Info: vanbommelvandam.nl
Grijs is oudbakken. Grijs is kleurloos, grijs betekent uitgerangeerd. Grijs is oud. Hanteer het cliché ‘grijze hoofden’ en je bedoelt: laat maar zitten.
Maar Grijs! Art on Aging heet in Museum Bommel van Dam de expositie over kunst op leeftijd. Hoezo Grijs!? Provocatie? Pedanterie? Vlucht naar voren?
Oh nee. Een inleidend zaaltje is ouwelijk ingericht met een massieve eettafel en een schemerlamp, zoals mijn moeder ze al niet meer had. Je mag er aan een kringlooptelefoon beluisteren hoe fijn het is om oud te zijn en als je wilt zelf een tegeltje voorzien van een eigen wijsheid.
Is dit een grap? Of willen jullie me depressief hebben?
Achterdochtig ga ik de eerste zaal binnen – en beland in een meeslepende tentoonstelling. Hij opent met het machtige portret dat fotografe Diana Blok wijdde aan het ongegeneerde decolleté-met-parelsnoer van haar moeder. Vervolgens dient zich het ene sterke kunstwerk na het andere aan. Middelpunt van de tentoonstelling is de film Progress vs Regress (2016) van melanie bonajo. In decors van video-animatie komen 67 minuten lang (lang? Probeer maar weg te lopen, lukt je niet) vrouwen en mannen van tegen de honderd aan het woord. Serieus, reëel en luchtig relativeren ze moderne ontwikkelingen, het verstrijken van de tijd en de onmiskenbaar naderende dood. Aan nostalgie doen ze niet en hun uiterlijk is geen onderwerp van zorg. Het zijn leuke dynamische types. Natuurlijk, daar zijn ze op geselecteerd. Maar zulke oude mensen bestaan dus wel degelijk.
Diana Blok, ‘Mother’ (1996)
Filmstill uit ‘Progress vs. Regress’ (2016) van melanie bonajo.
De vorderende leeftijd blijkt een vruchtbare bodem voor de kunsten. Het jonge gezicht en het jonge lichaam duren maar kort. In feite zijn ze de uitzondering, het lichaam begint rond de dertig te verouderen en het doet veel langer dienst. Oud? Of dood? Kies maar! Het taboe op oud is onhoudbaar en in Museum van Bommel van Dam blijkt dat de doelgroep niet beperkt zou moeten zijn; ik raad 40min aan om toch vooral te komen kijken. Naar de naakten van Joan Semmel. Naar 42 Days with Hair Towels (2005–2025), het zelfportretproject van Lique Schoot. Naar de hilarische video die Pauline Curnier Jardin wijdde aan seksuele solo’s op leeftijd. Kunst op leeftijd kan onthullend zijn: de fotoreeks over ouwe seks verraadt een lichtelijk beklemde fotografe, zelfs samen in bad ziet er opgeprikt uit. Nee, dan het project waarmee Isadora Kosofsky een Senior Love Triangle van drie 80-jarigen documenteerde. Maar het liefst is me de video Dance with Third Grandma (2015) die Wen Hui, een Chinese filmmaakster en choreografe, maakte met haar bejaarde oudtante, in een geïmproviseerd intiem duet, op een erf met biggetjes.
Lique Schoot, ’42 Days With Hair Towels’ (2005-2025).
Isadora Kosofsky, uit de serie ‘Senior Love Triangles’: ‘Will looks out the window at Jeanie’ (2012).
Er is nogal wat naakt en dat is begrijpelijk: het taboe op oud naakt is nog groter dan het taboe op oud. Volgens de onuitwisbare schoonheidsidealen waar we allemaal aan gewend zijn, is een rimpel al een ramp, laat staan heel veel rimpels of een uitzakkend lichaam. De tentoonstelling is doordrenkt van dat taboe, maar maakt er geen punt van.
De zwakke plek van Grijs! zijn de mannen. Die zijn er nauwelijks, noch als kunstenaar noch als model. Het is alsof het oud worden voor hen niet telt, alsof het ze niet aangaat. Eigenlijk komen de mannen alleen tot hun recht in de film van melanie bonajo. De veroudering is voornamelijk opgehaald bij vrouwelijke kunstenaars en ook als ze man zijn gaat hun aandacht bijna exclusief uit naar vrouwen en hun lichamen. Zelfs op de foto’s met de seksende mensen zijn de vrouwenlijven zichtbaar en die van de mannen nauwelijks.
Marrie Bot, ‘Geliefden / Timeless Love’ (2004).
Is vrouwelijke veroudering pregnanter? Hebben vrouwelijke kunstenaars het liever over vrouwen, kunnen ze de man niet aan? Heus wel. Van Margriet van Breevoort staat er een hyperrealistische, ontroerende sculptuur waarmee ze een verkleumde man in een dichtgeritste regenponcho verbeeldt. Alleen zijn vermoeide, gegroefde gelaat is zichtbaar.
Iets meer kunst over oudere mannen was hier op zijn plaats geweest. Het is mogelijk dat er minder kunstwerken met en over ouwe mannen zijn. Naar de reden zou je dan moeten gissen, en dan kom je bijvoorbeeld uit bij de male gaze, de mannelijke blik waarmee iedereen traditioneel is opgezadeld, mannen zowel als vrouwen. Vrouwen leerden vanaf hun vroege jeugd zich neer te leggen bij het gewicht van de blik van een ander, inschattend of geringschattend. Wellicht is die blik te confronterend voor mannen die het vorderen van de leeftijd aan den lijve ondervinden
Zo is het niet. Kunst van, met en over oude mannen bestaat wel degelijk. In schilderkunst en fotografie barst het bijvoorbeeld van de onbesuisde zelfportretten van mannen die hun veroudering beschouwen. Maar als ik het voor het zeggen had, had ik hier graag Kitchen (1999) gezien, de video waarvoor Aernout Mik drie ouwe kerels vroeg te stoeien als jongetjes van een jaar of acht. Ze duwen en trekken, ze stompen elkaar. Ze hangen aan elkaars trui en om elkaars nek. Ouwe jongens. Of je nou acht bent of tachtig, man of vrouw, aandacht en aanraking zijn van levensbelang.
Lichamelijkheid is de kern van deze expositie. Kijk alleen maar naar de intieme video Rise and Fall van Fiona Tan. Oud is mooi, dat valt het eerste op. En dan dat dat bijzaak is naast het hier en nu, met als extra dimensie het voorrecht van herinneringen.
Diana Tan, ‘Rise and Fall’, 2009.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden