is socioloog en columnist van de Volkskrant.
De ‘Berlijnse winterklucht’ noemde deze krant de dramatische gladheid vorige maand in de Duitse hoofdstad. Ik bracht daar toen net een paar dagen door. Als de oudjes die we zijn strompelden we aan elkaar geklonken over trottoirs als ijsbanen. Van het hotel begrepen we dat in deze miljoenenstad omwille van het klimaat niet met zout wordt gestrooid.
Toen alle bijgeplaatste veldbedden in de ziekenhuizen vol waren en de chirurgen in opstand kwamen, besloot het gemeentebestuur alsnog tot maatregelen, maar een milieuclub kreeg voor elkaar dat een rechter dit verbood, waarna fietsers en wandelaars opnieuw bij bosjes omgingen. Dit in de stad waar activisten rond nieuwjaar ook al de elektriciteit van tienduizenden gezinnen platlegden. Voor het overige niets te klagen. Berlijn biedt een weelde aan mooie en interessante kunst.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Volmaakt op zijn plek in deze historische omgeving was de expositie Extreme Spannungen: Kunst zwischen Politik und Gesellschaft 1945–2000 met sleutelwerken uit zowel West-Europa en de VS als uit het voormalige Oostblok. Tegenover color field painting, conceptuele kunst, minimalisme en pop art stond het in de Sovjet-Unie voorgestane en ook in de DDR geliefde socialistisch realisme.
Gelukkig vergaten de tentoonstellingsmakers niet wat historici en politicologen nog altijd wél verwaarlozen: hoezeer beeldvorming over vrouwen en vrouwelijkheid een rol speelde in de Koude Oorlog-propaganda. Op zijn kortst: het kapitalisme had Marilyn Monroe, het socialisme grove vrouwen die de straat moesten vegen.
De expositie contrasteert beide vrouwtypen. Beeldhouwer Walter Arnold goot in brons een stevige vrouw, die vermoeid haar hoofd tussen haar handen houdt. Het is goed gedaan. Maar dan de titel: Befreite Arbeit – schöneres Leben. Arnold, bekend van wasvrouwen, tractorbestuursters en monumenten voor de Opfer des Faschismus, was in 1961, toen hij dit werk maakte, voorzitter van de Oost-Duitse beeldendkunstenaarsvereniging, dus sarcastisch was die titel niet. En het klopt: vrijheid vereist dat je je brood kunt verdienen. Maar toch…
Naast de arbeidster hangt een hyperrealistisch reuzeschilderij van twee jonge vrouwen bij een wastafel. Hoewel het werk even kleurrijk is als het brons somber, stoot ook dit – westerse – vrouwenleven af. Omringd door een overvloed aan flesjes nagellak, potjes make-up en tubes crème kijken Barbara und Gaby met fraai geverfde haren in een spiegel. Geen gezwoeg maar leeghoofdigheid.
Op een soort Staalmeesters van kosmonauten (sovjetterm voor ruimtevaarders) kom ik een oude bekende tegen: luitenant Walentina Teresjkova, over wie ik schreef in De jurk van de kosmonaute (1995). Als eerste vrouw in de ruimte zette ‘Walja’ in 1963 de verdeelde wereld op zijn kop, want met haar bewees het socialisme zijn voorsprong in zowel ruimtevaart als emancipatie. Dat concludeerden naast de communistes die haar foto aan de muur prikten ook beroemdheden als filmster Sophia Loren, premier Golda Meir en de echtgenote van minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns, later secretaris-generaal van de Navo.
‘Waarom bij ons niet?’, vroegen zij pissig. De NASA zag zich gedwongen te verklaren dat het louter toeval was dat er in hun astronautenopleiding geen enkele vrouw zat. De trotse communisten wreven hun tegenstanders de jaloezie van de westerse vrouwen gretig in.
Maar daar lieten ze het niet bij. Dagblad De Waarheid ging zich te buiten aan banaliteiten over Walja’s uiterlijk. Teresjkova’s mentale en fysieke prestatie was kennelijk niet genoeg om als socialistische modelvrouw te dienen. Ze moest zich ook conformeren aan conservatieve sekse-stereotypen, zoals dat ze op de basis zelf haar flat schoonhield, graag glimlachte, dol was op mode en naar de kapper was geweest voor ze de ruimtehelm opzette.
Dat vrouwen buitenshuis zwaar en vuil werk zouden moeten verrichten behoorde tot de effectiefste schrikbeelden van de Koude Oorlog. In het vrije Westen ‘hoefden’ vrouwen niet te werken en konden ze al hun aandacht geven aan man en kinderen, luidde de propaganda. Daar werden die vrouwen bepaald niet gelukkig van. Maar het socialisme bevrijdde de vrouwen evenmin. Net als hier heerste daar de misvatting dat de seksen twee geheel verschillende soorten mens zijn. Vrouwen bleven opgescheept met het huishouden en de plicht leuk te zijn; noch de mannen, noch de seksenverhoudingen veranderden.
Vrouwen zullen pas vrij zijn als alle waanideeën inzake ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ de wereld uit zijn. Mijn hart springt over van plezier als ik een vrouw op een vuilniswagen zie.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns