Het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten raakt bijna alle burgers flink in de portemonnee, behalve de hoogste inkomens en meest vermogenden. Bedrijven kunnen de van hen gevraagde ‘vrijheidsbijdrage’ grotendeels afwentelen op hun werknemers. Het CPB komt vrijdag met een doorrekening.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
‘Een beetje sneaky.’ Dat vindt Bas Jacobs, hoogleraar economie en overheidsfinanciën aan de Vrije Universiteit van de manier waarop het aanstaande kabinet de burger wil laten meebetalen aan de versterking van het Nederlandse leger. Die ‘vrijheidsbijdrage’ is een van de opvallendste onderdelen uit het regeerakkoord van het aanstaande minderheidskabinet. Het gaat om een lastenverzwaring van 3,4 miljard euro voor burgers en 1,7 miljard euro voor bedrijven, waarmee het nieuwe kabinet een groot deel van de verhoogde defensie-uitgaven wil financieren.
Maar die belastingverhoging voor burgers wordt niet op een transparante wijze doorgevoerd, erkende ook ex-informateur Rianne Letschert na vragen van GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver. In plaats van gewoon de belastingtarieven van de inkomstenbelasting te verhogen, laat het kabinet de jaarlijkse indexatie (inflatiecorrectie) van de schijfgrenzen en heffingskortingen deels achterwege.
Daarmee maakt het kabinet slim gebruik van het psychologische fenomeen ‘geldillusie’. Mensen vinden een tariefsverhoging veel erger dan een meer verborgen belastingverhoging die het gevolg is van het niet, of niet volledig, toepassen van indexatie. Dat de constante waardevermindering van geld (inflatie) de koopkracht net zo hard uitholt als een hoger belastingtarief, beseffen veel mensen niet.
Cao-lonen en uitkeringen stijgen doorgaans mee met de inflatie. Als de schijfgrenzen in de inkomstenbelasting niet zouden volgen, gaat iedereen vanzelf meer inkomstenbelasting betalen doordat een steeds groter deel van het inkomen in de tweede en derde belastingschijf valt. Hetzelfde geldt voor reguliere belastingkortingen als de algemene heffingskorting, arbeidskorting en ouderenkorting. Als die niet jaarlijks aan de inflatie worden aangepast, zullen die kortingen in verhouding tot het belastbaar inkomen langzaam kleiner worden.
De grens van de derde en hoogste belastingschijf, met een tarief van 49,50 procent, lag in 2025 bijvoorbeeld op 76.817 euro. Dit jaar begint die hoogste schijf bij 78.426 euro. Zonder die inflatiecorrectie zou iemand met dat inkomen 49,50 procent (796 euro) belasting moeten betalen over het verschil van 1609 euro. Dankzij de verhoging van de schijfgrens is dat maar 604 euro, namelijk 37,56 procent (het tarief in de tweede schijf) van 1609. Dat scheelt dus 192 euro inkomstenbelasting.
Naast zijn kritiek op het ‘stiekeme’ karakter van deze lastenverzwaring, heeft Jacobs er nog een bedenking bij. ‘De belastingverhoging is niet evenwichtig verdeeld. De inkomenseffecten zijn nogal willekeurig. Mensen met een inkomen rond een van de schijf- of kortingsgrenzen worden er relatief harder door geraakt.’ Twee van Jacobs’ vakgenoten schreven in oktober een artikel in economenvakblad ESB onder de titel ‘Niet indexeren van belastingschijven raakt lagere inkomens het hardst’.
Vakbond FNV maakte op verzoek van het tv-programma EenVandaag een berekening van de effecten, die Jacobs’ analyse onderschrijft. Een deel van de burgers met een middeninkomen van 30- tot 70 duizend euro betaalt straks niet alleen relatief (als percentage van het inkomen) meer ‘vrijheidsbijdrage’ dan topinkomens vanaf circa 120 duizend euro, maar ook absoluut, dus in harde knaken. Volgens de FNV moet iemand met een modaal inkomen van 48 duizend euro straks 152 euro aan vrijheidsbijdrage aftikken, terwijl iemand die drie keer zoveel verdient slechts 138 euro bijdraagt.
Ook universitair hoofddocent Aart Gerritsen (Erasmus Universiteit), een econoom met een focus op fiscaal beleid, deelt Jacobs’ kritiek. In een recente bijdrage op LinkedIn memoreert hij dat de vrijheidsbijdrage een idee is van het CDA, die dit in zijn verkiezingsprogramma had staan. De partij vond dat ‘iedereen evenredig naar draagkracht’ moest bijdragen aan de financiering van de verhoogde defensie-inspanning. Met ‘iedereen’ bedoelde het CDA uitdrukkelijk burgers én bedrijven.
‘Dan denk je aan een min of meer vast percentage van het inkomen dat iedereen verdient’, schrijft Gerritsen op LinkedIn. Maar daar is dus geen sprake van. ‘Aan de ene kant stelt de coalitie dat er een groot draagvlak is voor een vrijheidsbijdrage voor defensie. Aan de andere kant moffelt ze die weg in technische aanpassingen van schijfgrenzen en heffingskortingen, zodat het vooral niet teveel opvalt.’
VVD-leider Dilan Yesilgöz presenteert zich in de Tweede Kamer en daarbuiten als kampioen van de ‘hardwerkende Nederlander’ en de ‘middenklasse’, maar haar partij heeft er in de formatie dus voor gezorgd dat de lastenverzwaring vooral bij de middeninkomens terechtkomt. Het CDA wilde dat immers anders regelen en D66 was sowieso voor hogere vermogensbelastingen.
De hoogste inkomens en vermogende Nederlanders blijven in het coalitieakkoord juist buiten schot, op twee zorgbezuinigingen na: hulpbehoevenden met een hoger inkomen moeten zelf hun huishoudelijke hulp gaan betalen en de vermogensgrens voor zorgtoeslag gaat omlaag.
Of het bedrijfsleven een ‘evenredige’ vrijheidsbijdrage gaat leveren is ook nog maar de vraag. In tegenstelling tot burgers mogen bedrijven meepraten over de wijze waarop ze de begrote 1,7 miljard euro wensen aan te leveren. Belangenorganisatie VNO-NCW is slim genoeg om te lobbyen voor een lastenverhoging die het bedrijfsleven op anderen (klanten, leveranciers of werknemers) kan afwentelen.
De door de coalitie voorgestelde verhoging van de arbeidsongeschiktheidspremie is daar een goed voorbeeld van: volgens het CPB gaat die voor 80 procent ten koste van de loonruimte voor werknemers. Bedrijven kunnen het grootste deel van hun lastenstijging dus ‘compenseren’ door zich in cao-onderhandelingen harder op te stellen.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant