True crime Historicus en journalist Paul van der Steen schreef met veel treffende anekdotes een truecrimeverhaal over de roofmoordenaars Hendrik Jut en zijn vrouw. Hun zaak was een cesuur in de ontwikkeling van de misdaadverslaggeving.
Portretten van Hendrik Jut en zijn geliefde Christina Goedvolk uit het genoemde boek.
Multatuli schreef dat hij eerder ‘dom’ was dan ‘kwaadaardig’. De jonge medische studente Aletta Jacobs berichtte aan een vriend dat ze had gesneden in zijn van overheidswege ter beschikking gestelde lijk („als je hier waart kreeg je van mijn een vinger van hem cadeau”), de latere premier Pieter Cort van der Linden voerde – kansloos – zijn verdediging, en Nederland vergaapte zich in dagbladen aan hem en zijn vrouwelijke partner in crime. En dan was hij ook nog eens tot diep in de twintigste eeuw een succesnummer op de kermis. Bijna iedereen kent tot op heden zijn naam, maar zo goed als niemand weet waaraan hij zijn reputatie en attractie dankt.
Hendrik Jut – van ‘de kop van’ – is ’s lands meest vergeten bekende, gewone Nederlander uit de negentiende eeuw. Zijn verhaal is nu opgeschreven door journalist en historicus Paul van der Steen, medewerker van NRC, in een zogeheten truecrimeboek, dat tegelijkertijd meer wil zijn, want de auteur hoopt ook het denken en voelen van een tijd te kunnen grijpen.
Paul van der Steen: Goedvolk en de kop van Jut. Nederland in de ban van een dubbele moord. Alfabet, 351 blz. € 23,99
Maar laten we beginnen bij het begin: het ware misdaadverhaal. De hoofdmoot ervan is de brute roofmoord op een niet onbemiddelde weduwe en haar dienstmeisje op een vrijdag de dertiende in december 1872 door Hendrik Jut met behulp van zijn in verwachting zijnde geliefde Christina Goedvolk. De auteur schrijft er eerst naartoe – zodat we getuige zijn van de gruwelijke misdaad, de berekenende slachting in het huis van de weduwe tegen middernacht in hartje Den Haag. Vervolgens neemt hij ons mee naar wat er daarna gebeurde en opent zich terloops wat je het theater van een tijd zou kunnen noemen. We lezen hoe besnorde en bakkenbaardige rechercheurs het ontzielde lijf van de weduwe en haar dienstbode aantreffen, hoe ze ieder dood spoor weer tevergeefs nieuw leven trachten in te blazen, en hoe een verloren arme sloeber – die ‘niet helemaal goed’ is en er niets mee te maken heeft – zich aanmeldt als dader omwille van de verwachte roem.
We komen te weten dat er een seance wordt gehouden, met medewerking van de politie in de hoop dat de geest van de weduwe de schuldige bekendmaakt; dat er helderzienden worden opgetrommeld; en dat men overweegt de ‘wetenschap’ van de optografie in te schakelen, die ervan uitging dat het oog opsloeg wat het laatst was gezien en dat in de lens van het oog van de vermoorde cruciale informatie over de dader zou zijn opgeslagen (de kennis hierover was opgebouwd met behulp van proeven op konijnen).
De auteur tekent het allemaal op met gevoel voor treffende anekdotes en voor de algemeen menselijke belangstelling voor sinistere en spectaculaire zaken die onze tijd evenzeer eigen is als die van Jut. Vanzelfsprekend heeft hij ook veel aandacht voor het schuldige paar dat uiteindelijk, dankzij een tip, wordt aangehouden. Hun verhaal is dat van aanrommelende sappelaars die een keer hun slag wilden slaan. Eenmaal gearresteerd, bekent zij alles, inclusief haar eigen rol, terwijl hij uitroept: „Moeder, denk aan je kind en getuig dat je onschuldig bent” en vervolgens alle schuld opeist. Ze worden veroordeeld, hij tot levenslang en zij tot twaalf jaar, omdat haar betrokkenheid bij de moord niet te bewijzen is, maar bij de roof van juwelen en bezittingen wel (zij wist waar alles lag).
Multatuli’s betrekkelijk milde oordeel bleek een uitzondering. De misdaad van Jut en Goedvolk, welbeschouwd een kruimelmoord omwille van de diefstal, bracht ontzetting in het hele land teweeg. Hij werd afgeschilderd als ‘de duivel’ en zij als zijn ‘helleveeg’. Dat gebeurde allereerst in de pers, waar het paar met naam en toenaam werd genoemd. Hun getekende portretten werden getoond en de moord werd in geuren en kleuren beschreven.
Het geval Jut was, zo blijkt ook uit de vele citaten die de auteur heeft opgediept, een cesuur in de ontwikkeling van de misdaadverslaggeving: van zakelijk naar sensationeel. Je zou zelfs met wijlen criminoloog Herman Franke kunnen zeggen dat het in de pers te schande maken van het paar moest compenseren dat Jut de sinds 1870 afgeschafte doodstraf ontliep. Geestelijken, politici en burgers op straat riepen tevergeefs om herinvoering ervan. „Jut was een man die het waard was dat ze hem de hersens insloegen, dat mag echter in dit land niet, en daarom doen se ’t nou maar op een houten hoofd”, zo legt een volksvrouw uit aan haar kind. Van de grotere gevoeligheid voor leed in de maatschappij, die Franke signaleert in zijn standaardwerk over twee eeuwen gevangeniswezen uit 1990, is nog niet zo heel veel te merken.
De negentiende eeuw wordt vaak gezien als een stap op weg naar een meer beschaafde samenleving. Rechtspraak en gevangeniswezen werden naar de geest van de tijd minder inhumaan en er ontstond een toenemend besef van menselijkheid als een zelfstandige waarde; zo werden in 1854 de gesel- en schavotstraffen geschrapt. Maar om te zeggen dat de eeuw humaan was, daarvoor levert dit boek geen bewijs. Integendeel: Jut kreeg bij het minste en geringste een dwangbuis om en de eenzame opsluiting – waarvan de gedetineerde zou moeten opknappen – bleek een ramp, in de gevangenis was het percentage overledenen vijftien maal hoger dan daarbuiten.
Jut stierf 27 jaar jong aan de vliegende tering na twee jaar cel, had geen recht op ter aarde bestelling, maar werd aan de wetenschap geschonken. Alleen zijn hoofd bleef over. Dat werd op sterk water gezet, ter wille van de groei van kennis. Uiteindelijk zou de pot met hoofd omvallen en restte, schrijft de auteur, slechts nog een gipsafdruk van de kop van Jut. Op dit soort momenten – waarvan er vele zijn – doet Van der Steen wat hij belooft: hij maakt zijn ambitie waar en trapt de eeuw op z’n staart.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews