Olafur Eliasson | Kunstenaar In de expositie ‘Geel’ in het Van Gogh Museum in Amsterdam toont de geëngageerde Deense sterkunstenaar Olafur Eliasson een ruimtevullend kleurexperiment. „Dromen staan niet los van de werkelijkheid, dromen zijn er een onderdeel van.”
Olafur Eliasson in zijn installatie in het Van Gogh Museum in Amsterdam: "Wanneer je een museum betreedt, doe je een stap dichter bij de werkelijkheid."
Op een grijze donderdagmiddag, twee dagen voor de opening van de expositie Geel in het Van Gogh Museum in Amsterdam, geeft de Deense kunstenaar Olafur Eliasson er een rondleiding aan een kleine groep bruikleengevers, museumdirecteuren en kunstverzamelaars. Eliasson betreedt de enorme zaal waarin zijn werk te zien is als eerste, en kijkt even bedachtzaam rond. Op de achterste wand hangen ruim zeventig monochrome panelen, in alle kleuren van de regenboog. Wanneer de groep bruikleengevers de zaal betreedt, trekken langzaam alle kleuren weg: alleen gele, zwarte en grijstinten blijven nog over. Alle aanwezigen baden in het geel.
Dat effect bereikt Eliasson met een opvallend on-esthetische installatie: aan het plafond hangen natriumlampen (voor het gele licht) en gloeilampen (voor het witte licht), afwisselend gaan ze langzaam aan en uit. Dit is een truc-installatie die geen moeite doet om de truc te verhullen.
Eliasson (59) geldt als een ster in de kunstwereld. Zijn kunstwerk The Weather Project (2003), waarvoor hij een enorme goud-gele zon in de Turbine Hall van Tate Modern in Londen installeerde, wordt gezien als een van de invloedrijkste kunstwerken van de 21ste eeuw. Zijn projecten zijn ambitieus: hij creëerde watervallen in New York en in Versailles, legde een kabbelend beekje in een museumzaal, voor het eerst in 2014 in het Deense Louisiana en recent opnieuw uitgevoerd voor een grote solotentoonstelling in Brisbane.
Maar naast maker van zinsbegoochelende installaties is Eliasson ook een geëngageerd kunstenaar: The Weather Project ging ook over (democratische) ontmoeting. Hij ontwikkelde Little Sun, praktisch toepasbare zonnebloemlampjes op zonne-energie, voor de 1,2 miljard mensen op deze wereld zonder stroomaansluiting, en publiceerde een vegetarisch kookboek. Voor zijn grote overzichtstentoonstelling in Tate Modern bedong hij dat het Britse megamuseum klimaatvriendelijker werd. Eliasson werd in 2019 bovendien benoemd tot VN-klimaatambassadeur. Rond grote klimaatconferenties bracht hij brokken smeltend gletsjerijs uit Groenland naar Europese stadscentra – om toeschouwers te confronteren met klimaatschade.
Eliasson is inmiddels druk aan de telefoon. Hij moet eerst in de stad nog even iets regelen – daarna heeft hij wel een half uur voor NRC.
Met natgeregende haren steekt hij geroutineerd van wal.
„We definiëren kleur in nanometers: van infrarood tot ultraviolet licht. Voor het werk op de achterwand heb ik per tien nanometer alle zichtbare kleuren afgebeeld. Het is eigenlijk een portret van wit licht. En dan het gele licht: dat komt van natriumlampen. Nederlanders kennen het waarschijnlijk wel, het is het licht dat vroeger boven de snelweg werd gebruikt. Omdat het energiezuinig is, maar ook omdat je in geel licht contrasten beter kunt zien. Daarom hebben veiligheidsbrillen en skibrillen vaak een gele filter. In onze ogen zitten drie soorten kegeltjes: voor rood, groen en blauw licht. Wanneer we geel licht zien, dan worden zowel de rode als de groene kegeltjes actief: waardoor we dat als helderder ervaren dan alleen groen of blauw of rood.”
„Dat klopt. Je kunt zeggen dat het gaat over de mate waarin we denken dat wat we zien en voelen ook de waarheid is. Het hele idee dat er een essentialistische waarheid is, daar geloof ik niet in. Of eigenlijk: ik kies ervoor om het te betwisten. Ik vind het interessant om te zien dat de realiteit relatief is, afhankelijk van je standpunt, en dat jouw betrokkenheid invloed heeft op de waarheid. Met dit werk kan ik laten zien dat de werkelijkheid zoals we die ervaren een constructie is.”
Olafur Eliasson.
„Ik ben in de gelukkige positie dat ik mijn praktijk kan inzetten in de bredere maatschappij, op allerlei institutionele niveaus. Ik geloof overigens niet dat wanneer je een museum binnenstapt, dat je dan de realiteit verlaat, alsof je in een soort droommachine terechtkomt. Nee, wanneer je een museum betreedt, doe je een stap dichter bij de werkelijkheid. Dromen staan niet los van de werkelijkheid, dromen zijn er onderdeel van. Het is alleen zo dat commercie, kapitalisme en systemen van exploitatie ons het vermogen om te dromen hebben afgenomen.”
„Ja, of eigenlijk zijn het machines die deconstrueren. Ze gaan over het ontleden van het idee dat we een waarheid waarnemen. De waarheid bestaat niet, maar de waarheid is iets dat we iedere dag opnieuw creeëren.
„Er is een dominant discours nu, dat wanneer we twee waarheden in dezelfde ruimte hebben, dat die dan zullen polariseren. Er is een heleboel angst, en gevoelens van afwijzing in de politiek. Van extreemlinks tot extreemrechts zie je verschillende manieren van populistische argumentatie, waarin het negatief spreken over de ander, of spreken op basis van angst, het verhaal bepaalt.
„Mijn idee is dat als je de onderliggende structuren blootlegt, je zult zien dat mensen meer met elkaar gemeen hebben dan we denken. Musea zijn daarin belangrijke plekken voor reflectie. Je kunt er vertragen, en zien welke structuren onder de dynamiek van het heden liggen. Vertragen is eigenlijk versnellen, want als je vertraagt zie je meer.”
Olafur Eliasson, installatie in de tentoonstelling Geel. Meer dan Van Goghs lievelingskleur in het Van Gogh Museum.
„Het voelt alsof ze herboren zijn. Het is met oudere kunstwerken niet zo dat wíj terug in de tijd reizen. De kunstwerken hebben door de tijd gereisd om tot ons te komen. Dat is met mijn kunstwerken net zo als met de zonnebloemen van Van Gogh. De zonnebloemen zijn net zo hedendaags als mijn werk, alleen zijn ze natuurlijk veel beter.”
„Nee, dat is voor het eerst. Het is wel grappig, want ik herinner me twee boeken over kunst die ik als kind kreeg: een boek over correct anatomisch tekenen, en de biografie van Irving Stone over Van Gogh. Ik herinner me dat ik als 11-jarige vooral dacht: waarom helpt niemand die man? Hij heeft het zo ontzettend moeilijk!”
„Zeker, ik ben nog nooit zo gelukkig geweest. Ik ben zo gelukkig dat ik nu in de situatie ben dat ik kan doen wat ik wil. Dat is het probleem niet. De uitdaging is wél om creatief te blijven. Dat is hard werken. Want het is gemakkelijk om comfortabel en lui te worden, maar ik heb niet het gevoel dat ik comfortabel ben. Daarom werk ik heel hard.”
„Ja, ik vind het erg interessant om te werken in andere culturen dan mijn eigen cultuur. Ik ben er zeer op gericht om contact te zoeken met mensen met wie ik van mening verschil, buiten mijn comfortzone. Want daar valt ook iets te leren: de westerse wereld is deels verblind door het eigen privilege. Zoals Nederland bezig is met het eigen koloniale verleden, zo is Denemarken dat natuurlijk ook.
„Qatar is een grote producent van vloeibaar gas, waarvan een groot deel naar Europa gaat, nu Russisch gas niet meer welkom is. Door mijn werk ontmoette ik daar bijvoorbeeld de Saudisch-Qatarese kunstenaar en activist Reem Al Sehlawi die me erop wees dat in de Koran belangrijke passages staan over het behouden van de natuur en de liefde voor de natuur. Ik heb er in Qatar voor gezorgd dat de musea waarmee ik werkte ook een platform werden voor gesprekken over klimaat.
„Natuurlijk geef ik, door daar als kunstenaar te werken ook een soort legitimiteit aan het regime. Dat zijn belangrijke dingen om in overweging te nemen, dat doe ik ook. Het is een heel interessant onderwerp: ook in de context van cancelcultuur, de extreme neiging tot het ‘cancellen’ van alles. Ik denk dat we deze polarisatie, die zowel in het hyper-populisme als in het centrum plaatsvindt, opnieuw moeten bevragen.”
Uit de speakers van het Van Gogh Museum klinkt in vijf talen de omroep dat het museum gaat sluiten. Eliasson trekt z’n jas aan, zegt gedag en vertrekt naar z’n volgende afspraak. De grijze buitenlucht in.
Geel. Meer dan Van Goghs lievelingskleur is t/m 17 mei te zien in het Van Gogh Museum, Amsterdam. Info: Vangoghmuseum.nl
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden