De waarheid is een elastisch begrip in de politiek. Beoogd D66-staatssecretaris Nathalie van Berkel betaalt de prijs voor het gesjoemel met haar cv, maar een leugen is lang niet altijd fataal.
Heeft de Haagse politiek een hogere resistentie voor onwaarheden dan het gros van Nederland? Daar lijkt het wel op. D66 bleef er lang van overtuigd dat Nathalie van Berkel kon aantreden als staatssecretaris van Financiën, hoewel ze jarenlang een verkeerd beeld had geschetst op haar cv. Pas toen de maatschappelijke verontwaardiging te groot bleek, kwam D66 alsnog tot inkeer.
De affaire riep associaties op met de saga rond Halbe Zijlstra, die verzon dat hij bij Vladimir Poetin in een datsja zat toen die zijn kwaadaardige plannen uit de doeken deed. Na het uitkomen van de leugen in 2018 was de eerste reactie van de toenmalige coalitiepartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie dat Zijlstra gewoon kon aanblijven als minister van Buitenlandse Zaken. Ook toen was het de publieke verontwaardiging die de politieke stemming deed omslaan.
Politiek redacteur Frank Hendrickx bericht wekelijks over de mechanismen achter de politieke gebeurtenissen.
Mark Rutte viel Zijlstra nooit af, zoals Jetten dat nu niet bij Van Berkel doet. Loyaliteit gaat wel vaker boven de waarheid – een elastisch begrip in de politiek. Dat bleek in het verleden bijvoorbeeld bij de speculaties rond het mogelijk vertrek van Alexander Pechtold in 2018. De ene dag werd tot op het hoogste niveau glashard ontkend dat de D66-leider zou vertrekken, de dag erna maakte Pechtold zijn vertrek bekend.
Een medewerker weigerde daarna zijn excuses aan te bieden. Volgens hem was het legitiem om op zo’n moment te liegen om te voorkomen dat het vertrek op straat kwam te liggen. De medewerker had zich loyaal getoond ten koste van de waarheid.
Soms verkeert een politicus in een onmogelijke positie. Een doorsnee Kamerlid dat voor lopende camera’s de vraag krijgt of zijn kwakkelende partijleider nog voldoet, zal alleen al uit lijfsbehoud bevestigend antwoorden, of het klopt of niet. Ieder ander antwoord zal als deloyaal worden beschouwd.
‘In de politiek moet je niet lopen voor je leven, maar formuleren voor je leven’, zei ex-D66-leider Hans van Mierlo ooit. Dat geldt nu nog meer dan vroeger. Politici moeten in het moderne medialandschap vaak razendsnel reageren, maar wat als de eerste formulering niet klopt? Krabbel je terug of volhard je uit angst voor de gevolgen?
Toen de mondkapjesdeal van Sywert van Lienden aan het licht kwam, verklaarde toenmalig minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge meteen dat hij er niks mee te maken had. Zelfs nadat chatverkeer vele maanden later bewees dat hij de aanzet had gegeven voor de onderhandelingen, bleef de CDA’er volhouden dat hij altijd de waarheid had gesproken. ‘Ik was niet betrokken, maar had wel betrokkenheid bij de deal.’
Ook Halbe Zijlstra zegt tot de dag van vandaag dat hij ‘gelijk had’ met zijn leugen over Poetin, omdat anders zijn bron in de problemen was gekomen. Van Berkel bezweert dat ze ‘naar eer en geweten’ heeft gehandeld. Niet uit te sluiten valt dat ze het echt geloven. Politici moeten beroepshalve in staat zijn om andere mensen te overtuigen, maar weten vaak ook zichzelf te overtuigen van iets dat politiek van pas komt.
Dat de leugen niet altijd fataal hoeft te zijn, is geen geheim. Uit de rapporten van parlementaire enquêtes bleek vaak genoeg dat bewindspersonen bewust de Kamer verkeerd informeerden, maar dat kwam pas uit ver na hun vertrek.
Omgekeerd is de waarheid allerminst een garantie voor bevrijding. In 2019 bleek dat van de drie ex-bewindspersonen in de Tweede Kamer er één gebruik maakte van de wachtgeldregeling en daarmee zijn loon als parlementariër aanvulde. Het ministerie van Binnenlandse Zaken weigerde bekend te maken om wie het ging, maar toenmalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff vertelde bij navraag eerlijk dat hij het was. Zonder die openheid was het waarschijnlijk nooit bekend geworden.
Formeel stond Dijkhoff in zijn recht om wachtgeld te accepteren, maar dat kon niet voorkomen dat er een mediastorm losbarstte. De VVD’er werd weggehoond als graaier, besloot uiteindelijk zijn wachtgeld terug te storten en zag zijn populariteitscijfers kelderen.
Het kan ook anders. In Nederland weigert iemand als Geert Wilders stelselmatig om verantwoording af te leggen voor de mogelijke leugens van zijn mensen. PVV-Kamerlid Dion Graus kon jarenlang voor tienduizenden euro’s aan extra verblijfsvergoedingen incasseren doordat hij claimde bij zijn moeder in Heerlen te wonen. Volgens buurtbewoners verbleef de PVV’er in werkelijkheid in Voorburg – waardoor hij geen recht had op die hoge vergoedingen – maar Wilders reageerde niet op vragen van media en deed zelf geen onderzoek. Graus zit nog steeds in de Kamer. Toen PVV-staatssecretaris Vicky Maijer bleek te hebben gefraudeerd met haar afstudeerscriptie, maakte Wilders er amper een woord aan vuil. Ze mocht aanblijven.
Deze week reageerde de PVV-leider wel verheugd op het vertrek van D66’er Van Berkel vanwege het gesjoemel met haar cv. ‘Mooi’, aldus Wilders. De waarheid is altijd een goede stok om de ander mee te slaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant