In meer dan vijftig films legde de in Boston geboren filmmaker haarfijn het werk van talloze instituties in de VS vast, zonder oordeel, maar met een grote visie.
Hij was al ver voorbij de 90 toen de Amerikaanse documentairemaker Frederick Wiseman, deels woonachtig in Parijs, een aantal jaar geleden bij vrienden in de Bourgogne logeerde. Als liefhebber van de Franse keuken wist hij dat zich daar ergens het bijna honderd jaar oude driesterrenrestaurant van de familie Troisgros moest bevinden.
Toen hij er, in het dorp Ouches, ten noordwesten van Lyon, ging eten en chef Cesar Troisgros zijn ronde deed langs de tafels, maakte Wiseman van de gelegenheid gebruik om zijn droom te verwezenlijken: het minutieus vastleggen van hoe het eraan toegaat in een toprestaurant. Hij introduceerde zichzelf als een documentairemaker met een ‘niet al te slechte filmografie’. De chef antwoordde dat de pater familias daarover moest beslissen.
Nog tijdens het diner kwam de chef terug. Deal. Op de Amerikaanse website forward.com vertelt Wiseman: ‘Bleek dat ze mij eerst hadden opgezocht op Wikipedia – heb ik zelf nooit gedaan.’
Menus-Plaisirs – Les Troisgros zou zijn laatste film worden. In de bijna vier uur durende documentaire legt Wiseman inderdaad minutieus vast hoe er in de keuken en in het restaurant wordt voorbereid, gekookt en gegeten. Hij volgt restaurantmedewerkers in hun tocht naar boeren, kaasmakers en wijnkastelen. En dat alles zonder muziek, zonder commentaar en zonder interviews.
Daarmee is zijn zwanenzang typerend voor de maandag 16 februari op 96-jarige leeftijd overleden cineast. Bescheiden buiten en ín zijn films, maar tegelijk een trefzekere waarnemer van levende en complexe instituten en instituties, die hij al sinds zijn geruchtmakende debuut in 1967 –Titicut Follies, over het Bridgewater State Hospital, waar psychiatrische patiënten (bijna) als in een gevangenis werden behandeld – nauwgezet vastlegde. In 2016 kreeg hij voor zijn werk een ere-Oscar.
Frederick Wiseman werd 1 januari 1930 geboren in Boston, haalde een bachelor af arts en studeerde rechten aan universiteit Yale. In zijn geboortestad werd hij vervolgens rechtendocent. Als onderdeel van hun studie bezocht hij met studenten jaarlijks een justitiële inrichting voor veroordeelde psychiatrische patiënten. Daar ontstond het idee voor zijn eerste film, waarna Wiseman al snel de juridische wereld vaarwel zegde.
Zijn werkwijze is de cineast sinds zijn eerste film trouw gebleven: open en bloot en altijd met volledige medewerking van de instellingen waarvan hij de praktijk vastlegde. Of het nu de politie van Kansas City was (Law and Order, 1969), de jeugdrechtbank van Memphis (Juvenile Court, 1973), het ziekenhuis in Boston (Near Death, 1983) of het American Ballet Theatre (Ballet, 1995), nooit werkte Wiseman met verborgen camera’s, nooit met interviews en nooit met de vandaag de dag zo populaire talking heads, die vooruitblikken op scènes of ze nog eens navertellen.
Het belangrijkste dat in de loop der tijd veranderde, was de lengte van zijn films. Zijn debuut Titicut Follies nam in 1967 nog 84 minuten in beslag, in 1989 duurde Near Death 358 minuten. Wiseman was toen op het hoogtepunt van zijn roem en werd alom erkend als een van de belangrijkste documentairemakers van zijn generatie en van de 20ste eeuw. Met collega’s als de gebroeders Maysles (Gimme Shelter, 1970) en D.A. Pennebaker (Don’t Look Back) stond hij aan de basis van wat de direct cinema wordt genoemd, waarbij de maker zich nadrukkelijk naar de achtergrond manoeuvreerde, als een fly on the wall.
Al vond Wiseman alle labels die aan zijn films werden gehangen maar onzin. Toen hij ter gelegenheid van een retrospectief aanwezig was op het Amsterdamse documentairefestival Idfa, waar hij vaker te gast was, zei hij In de Volkskrant van 23 november 2009: ‘Ik ben me wel iets bewuster van mijn aanwezigheid dan een vlieg, hoor.’
En in 2017 zei hij in magazine Vanity Fair: ‘Mijn manier van werken lijkt meer op die van een schrijver dan die van een journalist. Een indirecte manier. Ik nodig kijkers uit na te denken over wat ze zien en te reflecteren op mijn keuze van beelden en de manier waarop ik die aan elkaar heb geregen. Ik zou niet weten waarom het woord film niet volstaat voor mijn werk. Ik maak films.’
Filmcriticus en Wisemankenner Barry Keith Grant noemt in zijn lijvige studie Voyages of Discovery: The Cinema of Frederick Wiseman de film Near Death een omslagpunt in zijn ruim vijftig titels tellende carrière. Richtte hij zich voordien op instituties in de Amerikaanse samenleving, waarin maatschappijkritiek nooit onder de oppervlakte bleef, vanaf Near Death werd zijn werk zachtaardiger en zijn inspiratie cultureler.
Zo nam hij na die aangrijpende ziekenhuisfilm achter elkaar Central Park (1990), Aspen (1991) en Zoo (1993) op. Gevolgd door Ballet (1995) en La Comédie-Fraçaise ou L’amour joué (1996). In die laatste film bleek ook zijn liefde voor zijn tweede vaderland, Frankrijk, waaruit ook steeds vaker de financiers kwamen voor zijn werk. In de Verenigde Staten heeft hij zijn carrière lang een verbond gehad met de publieke omroep, PBS, die hem altijd trouw is blijven steunen, wat tegelijkertijd zijn werk wereldwijd moeilijk zichtbaar maakte, al zond de VPRO in Wisemans hoogtijdagen menig film op de Nederlandse televisie uit.
Het heeft zijn wereldwijde erkenning nooit in de weg gestaan. Op forward.com werd in 2023 nog eens een citaat van een andere grote Amerikaanse filmmaker, Errol Morris, aangehaald, ooit gedaan in The New York Times: ‘Het kenmerk van een groot filmmaker – Hitchcock, Renoir, Bresson, Wiseman – is dat zijn oeuvre een kloppend bouwwerk is, een eigen wereld. En of dat nu documentaires of speelfilms zijn maakt niet uit. Het is een beeld van de wereld, een visie. En daarin is Fredrick Wiseman onovertroffen.’
Wiseman was sinds 2021 weduwnaar en laat twee zoons en drie kleinkinderen na.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant