Het Amerikaanse leger zou Venezuela ermee hebben aangevallen, de immigratiedienst ICE zou ze inzetten tegen demonstranten. Maar pas op: verhalen over geheimzinnige geluidswapens met vermeend heftige gevolgen duiken vaker op. En lang niet altijd zijn ze betrouwbaar.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Piiiiiieeeep! Demonstranten op de G20-top in Pittsburgh wisten niet wat ze meemaakten, die septemberdag in 2009. Of eigenlijk wisten ze het best. Een keiharde, schrille piep. Afkomstig uit een soort rechthoekige speaker op een politievoertuig.
Met de handen op de oren maakten de demonstranten zich uit de voeten:
Het was de eerste publieke kennismaking met een LRAD, kort voor Long Range Acoustic Device. Een speciale speaker die gericht bundels keiharde geluidspulsen kan uitzenden. Gewone oproepen. Muziek van Katy Perry, maar dan oorverdovend hard, zoals de Filipijnse oproerpolitie in 2015 deed tijdens protesten in Manilla.
Of een snerpend geluid, om menigten te ontregelen.
En toen, op 3 januari van dit jaar, waren ‘sonische wapens’ ineens weer in het nieuws. Bij de verrassingsaanval op de Venezolaanse hoofdstad Caracas zouden Amerikaanse troepen ze hebben ingezet om het leger te overrompelen.
‘Het was als een zeer intense geluidsgolf’, aldus een getuige, een Venezolaanse soldaat. ‘Plotseling voelde het alsof mijn hoofd van binnenuit explodeerde. We begonnen allemaal te bloeden uit onze neus. Sommigen braakten bloed. We vielen op de grond, niet in staat om te bewegen. Ik heb nog nooit zoiets gezien. We konden niet eens meer opstaan na dat sonische wapen of wat het ook was.’
‘Niemand anders heeft dit’, zei president Donald Trump naderhand, in een interview met de zender NewsNation. ‘Ik kan er beter niet over praten. We hebben verbazingwekkende wapens.’
Eigenlijk is er maar één probleem: het verhaal van het sonische wapen zelf. ‘Ik ben ervan overtuigd dat dit gefabriceerd is’, zegt medisch socioloog Robert Bartholomew, een autoriteit op het gebied van sociale paniek en geluidswapens, via Zoom vanuit Nieuw-Zeeland.
De bron: daar begint het al.
Het verslag van de ooggetuige werd een week na de aanval wereldkundig gemaakt op X door Mike Netter, een Republikeinse youtuber, en vervolgens verder verspreid door niemand minder dan Karoline Leavitt, woordvoerster van het Witte Huis. Voorzien van een aanmoediging: ‘Stop met wat je doet en lees dit.’
Dat zal te maken hebben met de onversneden propaganda voor het Amerikaanse leger waarmee de spreker zijn verhaal eindigt. Op de vraag van een anonieme interviewer: ‘Dus u vindt dat de rest van de regio er goed aan doet om nog eens goed na te denken voordat ze de Amerikanen confronteren?’, antwoordt de soldaat: ‘Zonder twijfel. Ik waarschuw iedereen die denkt dat ze de Verenigde Staten aankunnen. Ze hebben geen idee waartoe ze in staat zijn. Na wat ik heb gezien, wil ik nooit meer aan de andere kant staan.’
‘Dit is iemand die een eed heeft afgelegd om zijn land te verdedigen. En die zegt nu: ach, het heeft helemaal geen zin om met Amerika te vechten?’, vraagt Bartholomew zich retorisch af. ‘Normaliter zou je een verhaal krijgen van: we hebben gevochten als leeuwen, we hebben onze eer met ons leven verdedigd. Maar niets ervan. In plaats daarvan gaat hij maar door over hoe geweldig het Amerikaanse leger is. Met merkwaardig specifieke informatie: ze hadden acht helikopters, ze waren met twintig man.’
We vertalen het originele spraakbericht van de getuige, dat via een Venezolaans YouTube-kanaal wereldkundig werd gemaakt, en ontdekken iets onthutsends: de weergave van Netter wijkt sterk af van het origineel. Zo is er in het origineel helemaal geen sprake van een ‘interviewer’ die vragen stelt. De lofzang op Amerika ontbreekt. Er viel niemand verlamd op de grond door een sonisch wapen en er werd geen bloed gebraakt:
Ze hadden iets waardoor ik – ik bloedde hevig, er stroomde bloed uit mijn neus en ik wist niet waarom. Het was een fluitend geluid dat door heel Caracas galmde en ervoor zorgde dat mensen bloedden uit hun neus en oren. We konden niet bewegen; dat fluitende geluid verlamde ons. Ze zeggen dat het de stem van passieve sonische geluiden is. Het was echt vreselijk, het was een heel intense situatie.
Het lijdt geen twijfel: Netter heeft het relaas van de vermeende getuige sterk aangedikt. Maar wat was er in Venezuela wél te horen?
Verhalen over geheimzinnige geluidswapens met vermeend heftige gevolgen duiken vaker op. Lang niet altijd zijn ze even betrouwbaar.
Bij een incident op zee beweerde de Filipijnse marine begin vorig jaar dat ze door de Chinese kustwacht waren beschoten met een sonisch ‘kanon’, een LRAD. Maar op de opnamen lijkt er eerder sprake van een pesterij met een gewone sirene. Oordeelt u zelf:
Bij een ander spraakmakend incident, vorig jaar maart, stoof een demonstratie in de Servische hoofdstad Belgrado opeens uit elkaar. Een geluidswapen? Dat was prompt de meestgehoorde verklaring. Nadat er op een foto een jeep was opgedoken met voorop een object dat sterk lijkt op de LRAD, werd er zelfs een petitie gestart voor een officieel onderzoek.
Maar op opnamen van de gebeurtenis valt iets raars op. Anders dan in Pittsburgh is er geen gepiep of ander lawaai te horen. De demonstranten schrikken weliswaar, maar bedekken niet de oren, zoals in de VS:
Dat kan erop duiden dat men een ander wapen gebruikte, zoals een pijn veroorzakend microgolfwapen, in feite een magnetron op afstand. Maar dat wapen ziet er anders uit en zou blaren en brandwonden hebben gegeven.
Cognitief neurowetenschapper Elisabeth Huis in ’t Veld (Universiteit van Tilburg) is expert op het gebied van angst en bestudeerde onder meer groepspaniek. De stampede in Belgrado doet haar direct denken aan de ‘Damschreeuwer’ van dodenherdenking 2010. Eén schreeuwende man zorgde toen tijdens de traditionele twee minuten stilte op 4 mei voor grote schrik onder de aanwezigen. De massa stoof uiteen, 63 mensen raakten gewond.
Opvallende overeenkomst: ook in Belgrado sloeg de vlam in de pan tijdens wat een stilte had moeten zijn. Opeens klonk er kort een vreemd geluid, volgens sommige getuigen. Het leek het meest op een per ongeluk kort aangezette megafoon van een van de demonstranten; de autoriteiten hebben altijd volgehouden geen LRAD of ander wapen te hebben gebruikt.
‘Angst is heel besmettelijk’, vertelt Huis in ’t Veld. Zo vergeleek ze hersenscans van vrijwilligers die kijken naar filmpjes van een groep schrikkende mensen met hersenen van mensen die een groep zien waarin maar één persoon schrikt. ‘We ontdekten dat je hersenen veel sterker en heel anders reageren op de groep. Zoiets kan ertoe leiden dat als een paar mensen van iets schrikken, de paniek als een ripple door zo’n massa gaat’, vertelt ze.
In Belgrado klaagden de demonstranten over druk op de borst, pijn, misselijkheid en desoriëntatie. Typische reacties die bij hevige schrik of angst horen, weet Huis in ’t Veld. ‘Mensen vinden dit moeilijk te accepteren, maar angst is een heel fysieke emotie.’ Zelf onderzoekt ze onder meer prikangst: ‘Ik heb mensen zien flauwvallen en overgeven, alleen omdat ze een naald zien. Verstandelijk weet je dat zo’n prik best meevalt. Maar je hersenen zeggen: error, error, error.’
‘Als een LRAD wordt ingezet, weet je dat heus wel’, noteerde techplatform Gadgetreview, na geruchten dat ook de immigratiepolitie ICE een geluidswapen had ingezet, in Minneapolis afgelopen maand. ‘De doordringende toon is onmogelijk te negeren. En getuigen overstelpen sociale media normaliter met klachten over hoofd- en oorpijn.’
Medisch socioloog Bartholomew schreef onder meer een boek over het ‘Havanasyndroom’, nog zo’n curieus geval. In Cuba, maar ook in andere landen, zou men vanaf 2016 een sonisch wapen hebben gebruikt tegen, onder meer, Amerikaanse diplomaten en militairen. De medewerkers voelden zich onwel – concentratiestoornissen, duizelingen, hoofdpijn – na het horen van dit doordringende geluid:
Een wapen? Een bioloog die het hoorde, herkende het geluid direct: het ‘wapen’ had alle kenmerken van het getjirp van de Caraïbische kortstaartkrekel, schreef hij in een academisch artikel.
Daarmee was de zaak bepaald niet beklonken. In de jaren die volgden, beweerden zo’n honderd personen uit alle lagen van de Amerikaanse inlichtingendiensten en verspreid over Europa, de VS en Azië, dat ze zijn aangevallen met een onzichtbaar wapen, vermoedelijk van Russische makelij. Hun symptomen: tinnitus, hoofdpijn, hersenmist, misselijkheid.
Bewijs dat er een wapen in het spel is, ontbreekt. Zo gingen onderzoekers van de National Institutes of Health ertoe over de hersenscans van 81 patiënten die beweren te zijn getroffen door het ‘wapen’ te vergelijken met een controlegroep van gezonde vrijwilligers. Eerder gemelde ‘afwijkingen’ bleken gewoon ruis. ‘Er was geen significant, MRI-detecteerbaar bewijs van hersenschade bij de groep deelnemers die gezondheidsincidenten ervoer’, aldus de experts in vakblad Jama. Al zullen critici altijd kunnen opmerken dat niet alle neurologische problemen te zien zijn op MRI-scans.
‘Hoogst onwaarschijnlijk’ dat een buitenlandse mogendheid ‘een nieuw wapen of prototype heeft gebruikt om zelfs maar een deel van het Amerikaanse overheidspersoneel of hun gezinsleden te schaden’: dat is ook het oordeel van vijf van zeven Amerikaanse inlichtingendiensten, verenigd in de National Intelligence Council. Twee andere diensten houden de mogelijkheid van een aanval open, al benadrukken ze ‘weinig vertrouwen’ te hebben in die inschatting.
Geruchten over een mysterieus energiewapen zijn daarmee de wereld nog niet uit. Zo zouden er rond sommige incidenten soms Russische spionnen actief zijn geweest en circuleert er een document waarin een Russische spion wordt geëerd voor diens bijdrage aan het onderzoek naar ‘niet-dodelijke geluidswapens’.
Maar het punt, zegt Bartholomew, die de zaak al jaren volgt en er een boek over schreef, is dat mensen onderschatten hoe reëel en invaliderend de fysieke klachten kunnen zijn van wat in essentie een psychosomatische aandoening is – en hoe sterk de neiging is om echte medische klachten zoals natuurlijke schade aan het evenwichtsorgaan achteraf toe te schrijven aan imaginaire wapens.
‘Besef ook even hoe men dit onderzocht’, vertelt Bartholomew, over de gevallen op de ambassade in Havana. ‘Men vroeg aan het ambassadepersoneel: we vermoeden dat je bent aangevallen met een nieuw, geheim wapen. Heb je iets ongewoons gevoeld?’
Ja, dat hadden sommigen wel. Vermoeidheid. Concentratiestoornissen. Hoofdpijn. Duizeligheid. ‘Er waren in totaal zo’n twintig van dit soort symptomen, stuk voor stuk zo vaag dat elk mens er weleens last van heeft’, vertelt Bartholomew. ‘Zeker als je onder stress staat, wat je in de context van een nieuwe ambassade in een vijandig land mag verwachten.’
En het ‘geluidswapen’ dat zou zijn ingezet in Venezuela? Misschien, oppert militair wetenschapper Sjef Orbons van de Defensie Academie in Den Bosch, was de ooggetuige uit Venezuela van slag door een normale drukgolf, of een zogeheten ‘flashbanggranaat'. ‘Die worden vaak ingezet bij het binnengaan van ruimtes waarvan je niet weet of er behalve combattanten ook burgers aanwezig zijn’, vertelt Orbons. ‘Ze geven een flits en een knal, zodat iemand even gedesoriënteerd is, verdoofd en verblind.’
Maar er is nog een mogelijkheid om ernstig rekening mee te houden: dat er helemaal geen geluidswapen is gebruikt. ‘Op de Venezolaanse televisie waren interviews met andere soldaten te zien’, vertelt Bartholomew, die zijn bevindingen vorige week publiceerde in Skeptic. ‘Mijn Spaanstalige medewerker heeft die interviews bekeken: niemand had het over bloedende oren of verlamd raken, of zoiets.’ Het gepiep dat volgens de getuige ‘in heel Caracas’ te horen was, heeft eveneens niemand gehoord.
‘Het is een sensationeel verhaal dat zich gemakkelijk heeft verspreid over de wereld’, oordeelt Bartholomew. ‘Maar er is geen enkel bewijs voor en het is natuurkundig implausibel. Geluid zou niet verder komen dan een paar honderd meter en dan vervagen. Het zou niet door muren gaan en mensen omvergooien of verlammen. Ik denk dat dat gewoon een verzinsel is.’
Het Witte Huis en Mike Netter gaven geen antwoord op vragen van de Volkskrant. Ook Bartholomew zegt desgevraagd dat hij geen antwoord van Netter heeft gekregen op vragen naar de precieze herkomst van het (vermeende) ooggetuigenverslag. ‘Netter werd specifiek gevraagd om details te verstrekken over zowel de bewaker als de interviewer, maar heeft geen van beide gedaan.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant