Wikipedia bestaat dit jaar 25 jaar. De online wereld is in die tijd sterk veranderd, maar nog altijd houden de vrijwilligers achter de digitale encyclopedie een oud internetideaal hoog: vrije kennis voor iedereen. ‘Ik zie liever dat ze AI trainen met onze kennis dan met sociale media-troep.’
is verslaggever bij Volkskrant Magazine en columnist.
De meeste Nederlanders zullen nooit hebben gehoord van het buurtschap Blauwe Keet, een groepje bouwsels nabij Den Helder. En laten we wel wezen: de meeste Nederlanders wíllen er waarschijnlijk ook nooit van horen, ze weten misschien niet eens wat een buurtschap is. Maar er is een klein clubje mensen dat zoiets wél wil weten, en zelfs bereid is uren, dagen, weken door te bakkeleien over deze kwestie: het zijn de Wikipedianen, de mensen die vrijwillig bijdragen aan de online encyclopedie Wikipedia.
In 2008 was een groepje Wikipedianen in de greep van het buurtschap Blauwe Keet dan wel het voormalig buurtschap Blauwe Keet. De kwestie was: bestond het nog? Zeker was dat er eind 19de eeuw een herberg had gestaan die de Blauwe Keet heette, dat het buurtschap op kaarten had gestaan, en dat de kern daarvan bij de aanleg van een snelweg in 1987 was afgebroken. Was het nu nog hetzelfde buurtschap?
‘Ja, het zijn soms nietszeggende discussies’, zegt digitaal kunstenaar en ontwikkelaar Hay Kranen (42), die zich in 2005 aansloot als Wikipedia-auteur. ‘Het ging eindeloos door. Toch is dit tekenend voor de Wiki-gemeenschap.’ De een zocht de definitie van een buurtschap, een ander doorzocht registers en foto’s, de volgende keek in de topografische atlas van de ANWB.
Voor ze het wisten was er aan de achterkant van deze op het oog simpele Wikipediapagina een verbeten discussie van zestienduizend woorden aan gewijd. Op de plek achter het lemma, daar waar de meeste lezers niet komen, legde de harde kern uiteindelijk de wapens neer en gebruiker ‘Rikipedia’ kreeg gelijk: het is geen buurtschap meer.
Nutteloze discussie? Nee hoor. Elke keer dat zich in de afgelopen 25 jaar zo’n complex geval voordeed, resulteerde dat niet alleen in een afgewogen pagina, maar ook in nieuwe regels, die samen een fijnmazig web van Wikiwetten zijn gaan vormen. Het ultieme doel van het hele stelsel: consensus. Belangrijk, want er ligt vaak wat meer in de waagschaal dan bij Blauwe Keet. Was het gebaar van Elon Musk nou wel of geen nazigroet? Moet de Wikipediapagina ‘Genocide in Gaza’ wel ‘Genocide in Gaza’ heten, of is dat eigenlijk een stelling op zichzelf?
Wikipedia, opgericht in 2001, is met rond de 14 miljard maandelijkse bezoekers een robuust monument uit het vroege internet. Om de online encyclopedie heen is het internetlandschap onherkenbaar veranderd. Op sociale media, door steeds meer mensen gebruikt als zoekmachine, krijgt niet de waarheid of consensus voorrang in algoritmen, maar de inhoud die het brandbaarst of spraakmakendst is. Intussen verliest Wikipedia verkeer aan de AI-gegenereerde antwoorden van grote techbedrijven als Google, die plots bovenaan de zoekresultaten prijken.
Wat is er veranderd op Wikipedia, sinds die vroege begindagen waarin de encyclopedie als amateuristisch en onbetrouwbaar te boek stond? Hoe kijken de mensen die al die kennis bijeenbrachten naar hun bouwwerk? En hoe zien zij de toekomst voor zich, nu AI-taalmodellen zich voeden met hun noeste arbeid?
Een wereld waar alle kennis vrijelijk beschikbaar is voor iedereen, dat was wat de Amerikaanse oprichters Jimmy Wales en Larry Sanger voor zich zagen. Zo halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw predikten internetpioniers de democratische idealen van het wereldwijde netwerk, radicale openheid en vrije beschikbaarheid van kennis. Rond het jaar 2000 floreerden sites als Napster, waarop bestanden gedeeld konden worden, en Myspace, een vroeg sociaal medium. In 2000 richtten Wales en Sanger de online encyclopedie Nupedia op, waar artikelen door een sloom redactieproces gingen. Na een jaar waren er pas twintig. Dus dachten ze: wat nou als iedereen een ‘wiki’ (wiki is Hawaïaans voor ‘snel’) kon beginnen, de tekst van zo’n pagina meteen zichtbaar was, en men elkaars werk in een transparant proces kon bijwerken?
Dat schoot op: Wikipedia overvleugelde Nupedia al snel. Inmiddels zijn er 65 miljoen pagina’s, waarvan 2,2 miljoen Nederlandstalige. Reclame staat er nog altijd niet op: de site wordt gesteund door donateurs en beheerd door de Wikimedia Foundation, waarvoor wereldwijd bijna 650 mensen betaald werken. Zo’n 250 duizend vrijwilligers schrijven maandelijks wereldwijd mee aan Wikipedia en in Nederland zijn er 1.200 actieve vrijwilligers, met een harde kern van 250 Wikipedianen. Zij hebben nog altijd een heilig geloof in dat verheffingsideaal. Zo zegt ‘Ciell’ (43), die zich in 2006 aansloot en ook Wikipedia-moderator is: ‘Mij maakt het niet uit of je rechtsaf of linksaf gaat. Ik wil dat mensen geïnformeerde keuzes kunnen maken.’
Als je in die beginjaren Wikipedia voor je spreekbeurt gebruikte, kon je een klassikale oorwassing verwachten. En ja, het was dom om Wikipedia blind te vertrouwen. Zo verscheen er in 2008 een pagina over de Urker Vistaart: een ‘erg zoute taart met zuurkool, makreel en metworst’, die volgens Wikipedia ook wel ‘de smaak van de Zuiderzee’ werd genoemd. De authenticiteit van het recept werd onder Wikipedianen voortdurend betwijfeld, maar de pagina bleef staan. In 2013 maakten deelnemers van het programma Topchef zelfs een eigen variant van de Urker Vistaart (‘heerlijk, heerlijk’) toen ze provinciale gerechten kookten. Uiteindelijk zou in 2017 een stel oud-scholieren aan Vice het bedrog bekennen.
Het systeem om gekkigheid te onderscheppen is intussen verder verfijnd. Nog steeds kan iedereen, of je er nou ingelogd bent of niet, een aanpassing doen of een lemma toevoegen die direct voor alle gebruikers zichtbaar is. Wel worden nieuwe pagina’s en informatie in de gaten gehouden door meelezers. Zulke pagina’s kunnen worden gemarkeerd voor een extra beoordeling of verwijdering. Maak je misbruik van je vrijheden, dan kun je worden geblokkeerd. Lever je puik werk, dan kun je meer bevoegdheden krijgen.
Geautomatiseerde processen helpen bij het signaleren van verdachte activiteit. De Vlaamse Wikipediaan Nyo Dekens (19, student informatica) is sinds een jaar een van de vandalismebestrijders, mentor van nieuwkomers op Wikipedia en interfacebeheerder. ‘Als ik de computer aanzet, zie ik meteen alle recente wijzigingen en kijk ik wat er rood is gemaakt: verdacht. De laatste tijd zie je bijvoorbeeld veel pagina’s opduiken met alleen maar ‘6, 7’ erop (een populaire maar betekenisloze inside joke voor generatie alfa, red.). Als mensen doorgaan met dat soort onzin, blokkeer ik ze.’
Dekens begon zelf op achterstand in de gemeenschap nadat hij een Wikipediapagina voor zijn studentenvereniging had geschreven. ‘Dat was niet de bedoeling. Het duurde daardoor even voordat ik serieus werd genomen.’
Wat op Wikipedia staat, moet ‘encyclopedisch relevant’ zijn, dat wil zeggen: aantoonbaar maatschappelijk, wetenschappelijk, cultureel of historisch belang hebben.
Dat pagina’s worden geschreven of opgepoetst door belanghebbenden, is een lastig uit te roeien verschijnsel. Zo was er die keer in 2006 dat de koninklijke familie bleek te hebben geknoeid met de pagina van prinses Mabel, vanaf het IP-adres van Huis ten Bosch. In de passage waarin stond dat zij ‘incomplete en onjuiste informatie’ had verstrekt over haar relatie met drugscrimineel Klaas Bruinsma, werd ‘onjuiste’ weggehaald. De pr-poging werd overigens onmiddellijk ongedaan gemaakt door een wakkere Wikipediaan.
Een ander probleem was bronvermelding: in de begintijd schreven mensen op eigen gezag. Zo ook ‘Ellywa’, die in 2002 begon (zoals enkele andere Wikipedianen wil Elly haar Wikipedia-werk scheiden van haar persoon, uit angst voor nare reacties): ‘Ik ben fysicus en ging uit mijn hoofd van alles over mijn vakgebied schrijven: geluidsabsorptie, akoestiek, het rolgeluid van treinen.’ Iets opschrijven zonder bronvermelding mag al lang niet meer. Er is nu een kleurcoderingssysteem, waarmee Wikipedianen kunnen zien of bronnen als betrouwbaar worden beoordeeld.
En ja: wat wordt gepubliceerd, kan meteen weer worden gedecimeerd of zelfs weggehaald door een zogeheten ‘deletionist’, een gretige verwijderaar. Wikipediaan Bertus van Heusden, begonnen in 2007: ‘Ik had een pagina over smoezen geschreven, erg uitgebreid. Die is door verschillende mensen teruggesnoeid. Dat doet wel een beetje pijn. Ik kan niet meer naar die pagina kijken.’ Van Heusden, die zelf autistisch is, wijst erop dat er weleens bovengemiddeld veel mensen met autisme actief zouden kunnen zijn op Wikipedia. 18 procent van de bijdragers aan de Nederlandse Wikipedia zegt zelf in een enquête op het spectrum te zitten. Dat kan soms zorgen voor ál te grote toewijding aan detail en volledigheid, meent hij: ‘Er zijn duizenden extreem gedetailleerde artikelen over bussen, treinen en tramlijnen. Een tramhalte, daar kun je nog iets van maken. Maar een bushalte is een paal in de berm. Daar is echt niets over te schrijven.’
Sommige Wikipedianen vrezen hun overlegpagina, de plek achter de link ‘overleg’ die op elke pagina staat en waar Wikipedianen discussiëren over hun werk. Toch zijn conflicten over hun werk juist heel belangrijk voor het eindresultaat. José van Dijck, hoogleraar Media en digitale samenleving aan de Universiteit Utrecht, deed in de begindagen onderzoek naar Wikipedia: ‘Verifieerbaarheid, neutraliteit en transparantie zijn de drie belangrijkste waarden, en daaraan heeft Wikipedia altijd vastgehouden. Feiten zijn op Wikipedia niet voor de eeuwigheid. Ze komen tot stand door een consensusapparaat, en kunnen ook weer veranderen. Dat is eigenlijk een wetenschappelijke instelling: je weegt voortdurend informatie om tot consensus te komen.’
Zo wilde ‘Ellywa’ onlangs de pagina over de al snel weer afgetaaide informateur Hans Wijers aanpassen: ‘Ik vond dat genoemd moest worden dat hij Dilan Yeşilgöz een feeks had genoemd.’ Ook voegde Ellywa toe dat Wijers daarmee Yeşilgöz volgens NRC-columnist Japke D. Bouma reduceerde tot haar sekse. Iemand die ‘Happytravels’ heet, vond dat een mening die er niet toe deed en haalde het weg. ‘Een beetje armpje drukken is het wel’, zegt Ellywa. Maar uiteindelijk vonden ze een oplossing waar iedereen mee kon leven: het directe citaat van Wijers.
Alle vrijwilligers komen weleens terecht in een zogeheten ‘bewerkingsoorlog’ of ‘BWO’, waarbij een pagina voortdurend heen en weer wordt aangepast. Kranen: ‘De regel is: na drie keer stoppen. Als er onenigheid is over een feit, dan los je het op via de overleg-pagina.’ Dan moet er een discussie ontstaan. Levert dat niets op, dan kan er een onafhankelijke Wikipediaan worden bijgehaald, of kan de discussie een maand worden geopend voor input van de gemeenschap, bijvoorbeeld met een stemming. Het mag tijd kosten. Zo zegt Ciell: ‘Je moet je niet neerleggen bij een compromis, maar blijven praten tot er consensus is. Consensus is de overtreffende trap van compromis.’
Wikipedianen stellen elkaars geduld soms flink op de proef, bijvoorbeeld op overlegpagina’s zoals die achter ‘Genocide in Gaza’, een artikel dat is begonnen door Ciell: ‘Je begint de intro met ‘de genocide in Gaza is’, maar maak hem maar eens af, hè? De formulering waarmee ik begon is erg veranderd. Ik zou de genocide bijvoorbeeld niet in de eerste zin al ter discussie stellen, zoals nu het geval is (‘De genocide op de Palestijnen die Israël al dan niet gepleegd zou hebben’, red.). Het frustreerde mij op een bepaald moment te zeer, dus ik heb me tijdelijk teruggetrokken. Dan nemen anderen het over, en moet ik op het mechanisme vertrouwen.’
Juist deze veel bediscussieerde pagina’s over wat gewichtiger, gevoelige of polariserende onderwerpen, bijvoorbeeld klimaatverandering, zijn volgens een onderzoek van Nature uit 2019 de meest betrouwbare (Engelstalige) pagina’s op Wikipedia. Uit al dat gekissebis volgt kennelijk iets dat aardig compleet, neutraal, en controleerbaar is. Tot er een nieuwe ontwikkeling is: dan schept de Wikipediaan er eer in om als eerste bij de pagina te zijn en begint het discussieproces mogelijk weer opnieuw.
De nagestreefde neutraliteit wordt intussen van binnenuit en buitenaf betwist. In de VS wordt Wikipedia door conservatieven leftist of Wokipedia genoemd – Elon Musk richtte daarom een ‘niet-woke’ Grokipedia op. Ook in India, Rusland, China en Hongkong wordt Wikipedia gezien als links. Er is in 2024 onderzoek naar gedaan op de Engelstalige Wikipedia, waar een lichte neiging werd geconstateerd om rechtse figuren negatiever af te schilderen dan mensen die politiek links of in het midden zitten.
In Nederland is dat voer voor debat. Volgens Ciell is de Nederlandstalige Wikipedia niet zozeer links of progressief: ‘Alle discussies die je in de maatschappij ziet, worden ook op Wikipedia gevoerd. De gemeenschap is wat dat betreft zo gevarieerd als Nederland zelf.’ Ook Wikipediaan en IT’er Laurier Hendricx (53) ziet Wikipedia niet als een overwegend progressief netwerk. Zo kostte het heel wat discussie om te zorgen dat op Wikipedia genderneutrale voornaamwoorden in artikelen mochten worden gebruikt. Inmiddels is het toegestaan. Hendricx: ‘Wikipedia is wat politieke kleur betreft zo gemengd als elke familie, daar heb je ook altijd knorrige ooms. En hier heb je hele grote groepen knorrige ooms.’
Wat wel vaststaat, is dat er een demografische scheefgroei is onder Wikipedianen, die ook kan zorgen voor een vertekening op het platform. De meeste Wikipedianen zijn wit, man en vaak wat hoger dan gemiddeld opgeleid. Slechts zo’n 10 procent is vrouw. Dat heeft gevolgen voor de inhoud, zegt ook Wikimedia Nederland: minder biografieën over vrouwen, bijvoorbeeld. Toen de Canadese fysicus Donna Strickland in 2018 de Nobelprijs won, bleek zij bijvoorbeeld geen Wikipediapagina te hebben. Of kijk eens naar de top tien van meest bewerkte onderwerpen van januari 2026, waarin bovenaan lemma’s staan die gemiddeld genomen wat vaker bij mannen leven: de pagina over het Wereldkampioenschap darten en het Afrikaans kampioenschap voetbal zijn druk bewerkt.
‘Het zijn vrijwilligers, en die schrijven toch over wat ze zelf boeiend vinden: dat levert blinde vlekken op’, zegt Hendricx. De IT’er zet zich bij Wikimedia Nederland in om dat recht te trekken, bijvoorbeeld als coördinator binnen het Wikipedia Gendergap-project, net als Ciell. Dat betekent: workshops geven aan aspirant-Wikipedianen, en zelf gaten opvullen. Hendricx: ‘Ik probeer veel te schrijven over vrouwen van kleur, non-binaire mensen en mensen die actief zijn in de gehandicaptenbeweging.’
De voorkeur voor voetbal op Wikipedia is niet alleen de Wikipedia-gemeenschap aan te rekenen. Het ligt ook aan de beschikbaarheid van bronmateriaal. Toenmalig Wikipedia-directeur Katherine Maher reageerde destijds op de ontbrekende pagina van Nobelprijswinnaar Strickland: ‘Wikipedia is de spiegel van de vooroordelen in de wereld, niet de bron. We kunnen niet schrijven over iets dat niet door andere bronnen is behandeld.’ Het hameren op bronvermelding is goed, zegt ook Ellywa, maar dat schiet soms tekort: ‘Vooral voor de meer ‘vrouwelijke’ onderwerpen zijn geen goede bronnen. Ik wéét hoe bij het borduren de bladsteek gaat, maar zie er maar eens een goede bron over te vinden.’ Volgens Hendricx moeten er ook kleinere media en organisaties als bron worden geaccepteerd.
Wikipedianen zijn dus in zekere zin een soort herverpakkers van wat elders is gepubliceerd. Maar sinds een paar jaar is hun Wikipedia zelf ook voer geworden, voor AI-taalmodellen. In plaats van linkjes naar Wikipedia zet Google inmiddels de antwoorden van hun eigen AI-model Gemini bovenaan de zoekresultaten, waardoor je, als je snel tevreden bent, klaar bent zonder de site van Wikipedia te bezoeken. Hoewel Wikipedia populair is onder gen Z (49 procent van de bezoekers is jonger dan 30), is dat ook de groep die vaker een ‘social search’ doet naar lokaal nieuws en lokale informatie. Zo zegt uit de leeftijdsgroep 18-24 in een Amerikaans onderzoek bijvoorbeeld 67 procent Instagram als zoekmachine te gebruiken voor lokale onderwerpen, 62 procent TikTok en 61 procent ook Google. Eind 2025 verklaarde de Wikimedia Foundation dat het aantal bezoekjes door deze ontwikkelingen in een jaar tijd met 8 procent was gedaald.
Toch stellen sommige Wikipedianen de vrije roulatie van kennis alsnog voorop, zelfs als het via AI moet. Ellywa: ‘Ik heb liever dat ze AI trainen met onze kennis dan met sociale media of andere troep.’ Collega-Wikipediaan Hay Kranen ziet dat anders: ‘Wikipedia is begonnen met het idee dat de inhoud vrij is, dus dat betekent dat iedereen het mag gebruiken. Maar mag dat op deze grootschalige manier waarop techbedrijven dat nu doen? ChatGPT is voor een groot deel getraind met Wikipedia-pagina’s, en daar krijgen we weinig voor terug. Sterker nog: het kóst Wikipedia geld: als de AI er informatie vandaan haalt, zorgt dat voor veel verkeer op de servers.’ Geld van donateurs, vindt Kranen, moet gebruikt worden om de website te laten draaien en om nieuwe dingen te maken.
Tot voor kort parasiteerden de AI-taalmodellen op het werk van Wikipedianen en de donateurs, maar sinds januari betalen een aantal grote AI-techbedrijven (onder meer Amazon, Microsoft en Meta) de Wikimedia Enterprise-tak ook voor dit gebruik. Hoogleraar Van Dijck ziet toch gevaren: ‘Wikipedianen hebben geen controle over hoe AI hun informatie gebruikt, en daarnaast geven veel chatbots geen of verkeerde bronnen. Dat ondermijnt het transparantieprincipe van Wikipedia. En omdat Wikipedia niet als bron wordt vermeld, lopen ze ook nog eens het verkeer en de donateurs mis. Daarnaast heeft Google nu nog een betaalde overeenkomst met Wikipedia om toegang tot bepaalde Wikipedia-content te kunnen tonen, maar dat zou ook kunnen veranderen.’
Het is de vraag welke rol Wikipedia in het landschap krijgt toebedeeld als er in de toekomst nóg meer vragen aan AI-modellen worden gesteld. Hier en daar wordt voorzichtig geopperd dat juist de menselijkheid Wikipedia een streepje voor zou kunnen geven. Van Dijck: ‘We mopperen natuurlijk veel op AI, omdat het vaak hallucineert, er veel fouten in teksten staan. Ik denk dat Wikipedianen terecht zeggen: wij zijn niet geïnteresseerd in AI die zogenaamd de waarheid verkondigt, want wij mensen moeten informatie wegen en het resultaat daarvan laten zien. De vrees is dat chatbots een claim op de waarheid leggen. Wikipedia zegt juist: bepalen wat waarheid is, is een voortdurend en menselijk proces.’
Misschien kan juist die o zo menselijke feilbaarheid, die in de beginjaren reden was voor zoveel bedenkingen, nu een reden zijn voor geloof in Wikipedia, hopen sommigen. Fouten zijn op Wikipedia niet alleen een gebrek, maar ingeweven in het proces, een kans op verbetering. Wikipediaan Daniuu (26) hoopt dat dat de aantrekkingskracht blijft: ‘We moeten realistisch zijn, aan AI kunnen we een deel van het publiek verliezen. Maar wij zullen altijd transparant, verifieerbaar en vrij aanpasbaar zijn, door mensen gestuurd. Daarop moeten we ons laten voorstaan, en dat is waarom we relevant zullen blijven.’
En wat als de bezoekjes en giften van donateurs afnemen? Voor Ciell zal het niet uitmaken. ‘Ik ben maanden bezig geweest met het verbeteren van data bij de foto’s van Jacob Olie, een Amsterdamse fotograaf van 150 jaar geleden. Niemand ziet dat. Maar ik vind het leuk om uit te zoeken. Ja, die financiële zorgen zijn er. Maar op persoonlijk niveau maakt het mij niet uit. AI wordt getraind met ons werk, maar ik denk niet dat een AI plezier in heeft in wat hij doet.’
Als er één hoogtepunt moet worden genoemd uit de 24 jaar omspannende Wikipedia-carrière van ‘Ellywa’, dan is het toch wel de dag in 2025, waarop ze werd geridderd en een lintje ontving voor haar niet-aflatende, ‘bijna neurotische’ inzet voor het platform. Ze deed tot dan toe tachtigduizend bewerkingen (van een verplaatste komma tot het schrijven van hele pagina’s). ‘Mijn man had mij genomineerd en mijn familie had een smoes verzonnen: dat we met zijn allen op de foto gingen en ik daarom mooi aangekleed naar een restaurant moest komen. Dus ik met mijn dochter naar een chique kledingzaak, ik had niets in de gaten. Kom ik bij dat restaurant: staat daar de burgemeester van Woerden bij een ballonnenboog.’ Het lintje kreeg Ellywa overigens ook voor haar vrijwilligerswerk bij een Woerdense kunststichting en de lokale Woerdense omroep.
Dat had Elly niet kunnen bevroeden toen ze in 2002 op het nog vrijwel lege Nederlandstalige Wikipedia stuitte: ‘Er was maar een handvol mensen actief, en ik was meteen helemaal gegrepen. Je drukte op de knop en het stond gepubliceerd. Ik was toen net gescheiden, dus ik had veel tijd. Het sociale aspect was voor mij ook belangrijk: je hebt op Wikipedia contact met mensen en dat is leuk als je ’s avonds alleen thuis zit.’ Daarom vindt Elly het ook leuk om mail van gebruikers bij het Wikipedia-contactpunt te beantwoorden.
Het paste bij Elly: uitzoeken, schrijven, doorbijten en compleet maken, of dat in elk geval proberen. ‘Van kinds af aan heb ik dingen verzameld, postzegels, speldjes en suikerzakjes, en ik wilde het altijd compleet hebben, en op Wikipedia voelde ik dat ook zo. Daarnaast hou ik gewoon ontzettend van kennis delen, daar krijg ik waardering voor en dat maakt me een stukje groter.’
Het is moeilijk om Ellywa’s invloed op het platform samen te vatten, maar het is veelzeggend dat er een zogeheten ‘wet van Ellywa’ bestaat: ‘Ik had gesignaleerd dat er altijd als je een artikel maakt, iemand anders hetzelfde aan het schrijven is, maar dan met een iets andere titel. Karel de Vijfde en Carolus de Vijfde bijvoorbeeld. Dat is door iemand de wet van Ellywa genoemd.’
Elly heeft tot dusver internationaal 162.168 bewerkingen gedaan, met juni 2004 als haar topmaand (4.371 bewerkingen op de Nederlandstalige Wikipedia). Ze besteedt er nog altijd zo’n twee uur per dag aan: ‘Ik blijf artikelen schrijven, ik ben niet iemand die andermans spelfouten eruit gaat vissen. Momenteel ben ik veel bezig met biografieën van vrouwen. Ik heb me ingeschreven voor een project waarbij honderd dagen achter elkaar iemand een pagina over een vrouw schrijft. Maar ja, intussen groeit het aantal pagina’s over mannen harder hoor.’
‘The Voice of Wikipedia’, dat is hoe Johan Bos een jaar of vijftien terug werd genoemd. Het doel was toentertijd om alle artikelen (toen pakweg 700 duizend) op Wikipedia in te spreken voor bijvoorbeeld slechtzienden die een pagina wilden beluisteren. Bos begon bij de A met ‘Aardappelstamper’ en ging dan via ‘Adolf Hitler’ naar, nou ja, hij kwam in elk geval tot de P. Van meet af aan onbegonnen werk, zegt Bos nu: ‘Als er iets veranderde aan de pagina van Mark Rutte kon je opnieuw beginnen. Inmiddels is de automatische spraaksoftware zo goed dat het niet meer nodig is. Dat betekent dat er meer informatie toegankelijk kan worden gemaakt zonder meer mankracht.’
En informatie beschikbaar maken, daar is het Bos om te doen. Het strookt ook met zijn andere vrijwilligerswerk in de Dominicaanse Republiek, waar hij elke zomer heen gaat om klaslokalen te bouwen. En over dat land schreef hij dan weer talloze pagina’s – op Wikipedia geldt hij als expert Dominicaanse Republiek. Luchtvaart, daarvoor weten ze hem ook te vinden. Bos is sportvlieger, heeft zijn vliegbrevet en is bijna elk weekend in de lucht te vinden. Met die kennis is hij ook flight safety manager voor dronevluchten geworden bij een netbeheerder.
Het begon voor Bos, zoals bij meer Wikipedianen, met een correctie van iets waarvan hij wíst dat het niet klopte. ‘Het was zo makkelijk om iets te doen wat meteen effect had. Inmiddels heb ik Wikiwijd meer dan 300 duizend aanpassingen gedaan. Ik ken gewoon veel nutteloze feitjes. Ik doe ook veel beheer, het verwijderen van auteursrechtenschendingen enzo. En telkens als ik bezig ben, lees ik weer nieuwe interessante dingen.’
Het mooie aan het vrijwilligerswerk vindt Johan de flexibiliteit. ‘Ik ben vrijgezel, dus ik hoef geen verantwoording af te leggen over wat ik wanneer doe. Maar ik ben ook nog trompettist in twee orkesten, ik wil zelf baas zijn over mijn tijd. Op Wikipedia pak je iets uit de wachtrij van je taken als je tijd hebt, even later sluit ik de computer weer af en laat ik de boel de boel. Er waren wel tijden dat ik er meer dan vijf uur op een dag mee bezig was. Ach ja, sommige mensen zitten drie uur per dag op TikTok, het is maar wat je leuk vindt.’
Bertus van Heusden (gebruikersnaam: ‘bertux’) is wat je noemt iemand die van doorpakken houdt. ‘Ik zat vóór Wikipedia al veel achter de computer, maar dan zat ik wezenloos spelletjes te doen. Ik heb een keer 26 uur achter elkaar Mijnenveger gedaan, na 23 uur gleed ik een keer van mijn stoel van de slaap, maar toen ging ik gewoon weer door. Welkom in de wereld van de autist. Maar goed, ik wilde liever iets zinnigs doen. Ik begon met de correctie van een spelfout, en ik ben op enig moment zelf gaan schrijven.’
Van Heusden zegt dat er ook ‘negatieve redenen’ zijn waardoor dit zijn dagelijkse bezigheid werd. ‘Dat geldt voor meer Wikipedianen. Ik heb autisme, ben slechthorend en daarnaast heb ik gezondheidsproblemen, wat er samen toe leidt dat ik nooit een serieuze baan kon hebben.’
Trots is Van Heusden op zijn jarenlange werk bij de Wikipedia-helpdesk: ‘Daar werden mensen in de begintijd standaard aangesproken met een belerend vingertje: u komt hier toch geen reclame maken? Dat heb ik er wel uitgekregen.’ Van Heusdens kracht ligt bij taal en zinsbouw, zegt hij, maar meestal is dat slechts het begin. Want wat taalkundig slecht in elkaar zit, deugt inhoudelijk vaak ook niet. ‘Dan verlies ik mezelf in het bijwerken. Ik begin graag aan onderwerpen waarvan ik nog niets weet, zoals de strengpers, de reuleaux-driehoek, het Didam-arrest.’
Echt uit de hand liep het bij de pagina over Botjes Zandgat: ‘Er werd in dat zandgat gezwommen, maar er ligt een zandzuiger in, levensgevaarlijk, ik wilde daarvoor waarschuwen. Uiteindelijk heb ik aan Botjes Zandgat wel 300 uur gewerkt. Ik moest voor goede bronnen echt sprokkelen, terug naar de bestemmingsplannen, contact gelegd met het zandwinningsbedrijf, want ja, wie schrijft er nou over een zandgat?’
Dan volgt soms kritiek van meelezers. ‘Ik heb een lichte fobie voor mijn overlegpagina, ik ben bang dat iemand zegt: wat schrijf je nu? Mensen kunnen ook verschrikkelijk boos worden. Ik trek het me te persoonlijk aan. Ik probeer het dan netjes te houden, maar kan ook weleens uit mijn slof schieten. Dan wil ik terugschrijven: ik hoop dat je ter plekke doodvalt. Nee, doodsverwensingen doe ik niet. Maar ik zeg wel: ik wil je wel helpen bij je vertrek van Wikipedia. Ik heb vertrouwen in mijn werk en in die tien jaar heb ik echt weinig fouten gemaakt.’
Eén keer is het gebeurd dat Van Heusden zwaar de fout in ging: hij had twee heiligen samengevoegd, Cyriacus van Rome en Cyriacus van Jeruzalem. ‘Nooit, nooit meer, heb ik toen gedacht. De schrik zat er echt in.’ Als we Van Heusden spreken sneeuwt het, en zit hij dus extra veel op Wikipedia. ‘Vijftien uur per dag achter de computer, daar kun je momenteel wel van uitgaan – normaal gesproken is het eerder acht tot tien uur. Ik lees wel tussendoor het nieuws. Mijn voorraden raken op, sinds gisteren is er alleen nog brood met jam. Maar dat maakt niet uit. Alleen als de kat iets nodig heeft, ga ik wel naar buiten.’
Voor Laurier Hendricx (‘Je mag mij omschrijven als wit, autistisch en intersectioneel feminist’) begon het met een pagina over ADHD, maar werd Wikipedia al gauw een dagelijkse bezigheid. Hendricx (is non-binair en gebruikt voornaamwoord ‘die’) woont met diens partner, zingt, is veellezer, bouwt websites voor kunstenaars en kleine ondernemers en heeft een gewone, betaalde baan als IT’er bij een universiteit. Toch blijft er nog tijd over voor stevig editwerk. ‘Ja, ik ben een veelbewerker. De afgelopen 24 uur heb ik, even kijken: 72 edits gedaan. Dat kan ook een kleinigheid zijn. Daarnaast heb ik in totaal 75 nieuwe pagina’s geschreven sinds 2003.’
Veelal over vrouwelijke schrijvers, want die staan volgens Hendricx veel te weinig op Wikipedia. ‘Wikipedia is niet alleen een bouwwerk van kennis, maar ook een bouwwerk dat staat voor macht: de macht van de grootste groep bewerkers. Het begon allemaal heel vrij: zelf een nieuwe encyclopedie maken, wat leuk en progressief allemaal. Maar na een tijdje word je natuurlijk zelf ook een soort kennisinstituut, net als een universiteit, waar bepaalde mensen samen bepalen: dit is kennis, deze bronnen vinden we goed, dit is oninteressant, dat niet. Dat heeft een zichzelf versterkend effect. Niemand doet dat bewust, maar langzaam beweegt het geheel zich dan een bepaalde kant op.’
Hendricx vindt Wikipedia niet zo neutraal als veel schrijvers graag mogen denken. ‘Niemand is neutraal. We moeten niet denken dat wij automatisch ‘neutraal’ zijn – de dominante groep is gauw geneigd zichzelf als de norm te beschouwen. We moeten daarom juist zo veel mogelijk perspectieven uitnodigen.’
Wie zich in de Wiki-gemeenschap voegt, komt Hendricx al gauw tegen, online of bij de Wiki-zaterdagen waar die workshops aan aspirant-Wikipedianen geeft. ‘Ik vind dat we nieuwe mensen niet zo streng moeten beoordelen als ze niet meteen die typische Wikipedia-toon hebben. Ik probeer mensen op weg te helpen. Dus niet meteen alle informatie verwijderen, maar meedenken, en mensen laten weten dat ze ook kunnen meebeslissen over de regels. Je moet plaats maken aan de tafel, en faciliteren dat andere mensen ook besluiten kunnen nemen.’
Met dank aan Westerpark studio Amsterdam.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant