De Russische oppositieleider Alexei Navalny is vergiftigd, concluderen Nederland en bondgenoten. De strafkolonie waarin hij vastzat, houdt vol dat Navalny in de gevangenis overleed. Hij werd eerder al vergiftigd, aangemerkt als terrorist en veroordeeld tot celstraffen van in totaal ruim dertig jaar. Wie was deze 47-jarige politicus?
Dit artikel verscheen eerder op NU.nl en is vanwege de recente ontwikkelingen geüpdatet en opnieuw gepubliceerd.
Navalny gold als een van de belangrijkste tegenstanders van de Russische president Vladimir Poetin en zijn regime. Met zijn anticorruptieorganisatie FBK uitte hij regelmatig kritiek op het bewind van de president. Ook deed hij jarenlang onderzoek naar corruptie in de politiek.
In 2011 maakte Navalny internationaal naam met zijn prominente rol bij demonstraties tegen Poetin. Tienduizenden Russen gingen de straat op omdat Poetins partij gefraudeerd zou hebben bij de parlementsverkiezingen. Het waren de grootste protesten sinds de voormalige KGB-agent in 1999 aan de macht kwam.
Hoewel Navalny na die demonstraties werd opgepakt en een celstraf van vijftien dagen kreeg, bleef hij weerstand bieden. Hij werd in 2012 verkozen tot leider van de oppositie. In de jaren daarop werd hij vaker gearresteerd en veroordeeld, onder meer wegens corruptie en het organiseren van illegale protesten.
Volgens deskundigen en de oppositieleider zelf waren die veroordelingen politiek gemotiveerd. Hij zat nooit lang vast, maar vanwege zijn strafblad mocht hij niet meedoen aan de presidentsverkiezingen in 2018. Hij ging tevergeefs in beroep tegen dat besluit en riep zijn volgers op de stembusgang te boycotten.
Navalny was een nationalistische politicus. In het verleden deed hij controversiële uitspraken over immigranten, moslims en etnische minderheden in Rusland en onderhield hij banden met extreemrechtse organisaties. Hoewel hij nooit formeel afstand nam van zijn eerdere uitlatingen, zeggen mensen die hem goed kenden dat Navalny's standpunten in de loop der jaren milder werden. Bovenal wilde hij een vrij en democratisch Rusland, zeggen zij.
De oppositieleider werd regelmatig bedreigd en aangevallen. Zo werd hij meerdere keren mishandeld op straat door aanhangers van de Russische regering. Ook liep hij in 2017 oogletsel op, nadat een man die nooit is geïdentificeerd een ontsmettingsmiddel in zijn gezicht had gegooid.
Op 20 augustus 2020 werd Navalny ernstig onwel tijdens een binnenlandse vlucht. Na veel getouwtrek met de autoriteiten werd hij naar Duitsland gebracht. Daar werd vastgesteld dat hij was vergiftigd met het Russische zenuwgif novitsjok. Dat was ook gebruikt bij de vergiftiging van oud-dubbelspion Sergei Skripal en diens dochter in het Britse Salisbury in 2018. Net als de Skripals overleefde Navalny de aanslag.
Mogelijk was dat niet de enige poging hem te vergiftigen. Navalny kreeg in 2019, terwijl hij in de gevangenis zat, ernstige zwellingen in zijn gezicht en rode huiduitslag. Het ziekenhuis zei dat dit door een allergische reactie kwam, maar zijn persoonlijke arts sprak van een mogelijke vergiftiging.
Ook meende Navalny in 2023 dat autoriteiten hem in de gevangenis opzettelijk hadden besmet. Hij had hoge koorts en luchtwegproblemen. Eerder dat jaar klaagde de oppositieleider al over rugpijn en stelde hij dat hij geïnjecteerd werd met onbekende medicijnen.
Na de vergiftiging met novitsjok in 2020 revalideerde Navalny in een ziekenhuis in Berlijn. In januari 2021 verliet hij Duitsland om terug te keren naar Rusland. Daar werd de oppositieleider meteen gearresteerd. Daarop braken nieuwe massale protesten uit in Rusland. Er waren meerdere (zeer dubieuze) aanklachten tegen hem. Volgens deskundigen vormde Navalny inmiddels een serieuze bedreiging voor Poetin.
Rusland pakte Navalny op omdat hij met zijn verblijf in het buitenland de meldplicht zou hebben geschonden die was verbonden aan een voorwaardelijke celstraf van 3,5 jaar. Hij kreeg die straf in 2014 opgelegd wegens oplichting van het Franse cosmeticabedrijf Yves Rocher. Volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens was die veroordeling onterecht.
Daarnaast stelden de Russische aanklagers dat Navalny giften aan zijn anticorruptiefonds verduisterde. Ook liepen er smaadzaken tegen hem en hing de oppositieleider een andere voorwaardelijke celstraf boven het hoofd. Die kreeg hij in 2013 wegens fraude rond een staatsbosbedrijf. Dat vonnis beruste ook niet op legitieme bewijzen, oordeelde het Europees Hof.
De Russische autoriteiten voegden Navalny in januari 2022 toe aan een lijst van individuen en organisaties die terroristisch en extremistisch zouden zijn. Eerder werd Navalny's politieke netwerk en anticorruptiestichting al op de lijst gezet en verboden.
In maart 2022 werd de oppositieleider veroordeeld tot nog eens negen jaar cel wegens verduistering van geld van zijn eigen organisaties. Een paar maanden later kwam daar negentien jaar bovenop, vanwege zogenoemde extremistische activiteiten. Navalny ging in hoger beroep, maar verloor de zaak in september vorig jaar.
Navalny zat de afgelopen jaren in een zwaarbewaakte strafkolonie in de regio Vladimir. Daarvandaan liet hij via zijn team regelmatig van zich horen op sociale media.
In december 2023 was de oppositieleider ineens spoorloos. Hij bleek te zijn overgebracht naar een andere strafkolonie, maar op dat moment was nog niet duidelijk welke. Zijn team trok aan de bel toen het geen contact meer met hem kreeg. Ook zijn verslechterende gezondheid droeg bij aan de zorgen.
Na drie weken verscheen Navalny weer op de radar. Het bleek dat hij was overgebracht naar een afgelegen strafkolonie boven de poolcirkel in het noorden van Siberië. Navalny liet via sociale media weten dat het naar omstandigheden goed met hem ging, maar dat hij wel uitgeput was.
Volgens Navalny's woordvoerder werd hem het leven zuur gemaakt in de strafkolonies. Eind januari van 2024 meldde de woordvoerder dat de oppositieleider voor de 26e keer in een isoleercel was gezet. Dat gebeurde volgens hem bij het minste of geringste. De laatste keer zou Navalny zich op een onjuiste manier hebben voorgesteld aan een nieuwe gevangenisbewaarder.
Russische autoriteiten stellen dat Navalny onwel werd na een wandeling en dat een reanimatie niet mocht baten. Op zijn dood kwamen geschokte reacties. Onder anderen Mark Rutte, destijds demissionair premier, en NAVO-baas Jens Stoltenberg hielden Rusland direct verantwoordelijk voor zijn dood. Volgens Navalny's moeder, die hem vlak voor zijn dood opzocht in de gevangenis, oogde de oppositieleider nog vrolijk en gezond.
Source: Nu.nl algemeen