Hij is de jongste premier ooit en de progressieve leider van een minderheidskabinet in een overwegend rechtse omgeving. Hoe gaat Rob Jetten overeind blijven? Een risicoanalyse aan de hand van drie factoren.
zijn politiek verslaggevers op de Haagse redactie van de Volkskrant.
Met een verbeten gezicht staat hij voor de dichtgetimmerde ramen van het partijkantoor van D66, op de plek waar rechts-extremisten op 20 september met een brandende vuilniscontainer naar binnen wilden rijden. Daar opent Rob Jetten voor de camera’s de aanval op ‘partijen op de extreme flanken’, wier ‘extreme taal’ de massa’s zou hebben opgezweept tot het plegen van het geweld.
Een paar dagen later, in het Kamerdebat over de rellen rondom een demonstratie op het Malieveld, slaat hij een meer verbindende toon aan. Zo spreekt Jetten begripvol over de jonge demonstrant die met een Nederlandse vlag om zijn hals in het NOS Journaal het geweld veroordeelde, maar wel ‘oprechte zorgen’ had over migratie. De D66-leider zegt graag met hem in gesprek te willen.
Als de demonstrant, Jayden Sonnemans, daarna via Instagram contact zoekt, raken de twee mannen in gesprek. Op initiatief van D66 volgt er een gezamenlijk optreden bij talkshow Eva. ‘Ik stem op de PVV, en ik had het idee dat iemand zoals hij niet doorheeft wat er speelt’, zegt Sonnemans nu. ‘Dat zie ik inmiddels anders. Niet dat ik het altijd met Rob eens ben, maar ik merk dat hij de problemen met asiel serieus neemt. Hij zegt: we moeten het aanpakken, maar op de juiste manier.’
Nog altijd hebben ze appcontact, soms meerdere keren per week. ‘Na de formatie leidt hij me een keer rond in de Tweede Kamer, en daarna gaan we een biertje doen’, zegt Sonnemans. ‘We zijn nog net geen vrienden geworden.’
Twee maanden voor de verkiezingen van 29 oktober ziet de wereld er anders uit: D66 staat op 10 tot 12 zetels, over premier Jetten heeft niemand het. De 38-jarige Jetten mag na een afzegging door Geert Wilders invallen bij het eerste grote tv-debat, zet daarna in alle peilingen een stijging in en maakt op 29 oktober voor het eerst van D66 de grootste partij. De D66-leider is volgens recent onderzoek van Ipsos I&O de populairste politicus van het land, al zou je ook kunnen zeggen: de minst impopulaire. Jetten kreeg maar een vijfde van de stemmen. Of hij de gunst van het wispelturige publiek weet vast te houden, is een van de factoren die het succes van zijn premierschap zullen bepalen.
Jetten weet hoe vluchtig populariteit kan zijn. In 2018 verloopt zijn eerste kennismaking met het grote publiek desastreus. Als Jetten op 31-jarige leeftijd Alexander Pechtold opvolgt als fractievoorzitter, herhaalt hij voor de televisiecamera’s steeds dezelfde ingestudeerde zin over het proces dat tot zijn benoeming heeft geleid. ‘We hebben met de fractie een goed gesprek gehad.’ De bijnaam die hem dat oplevert, ‘Robot Jetten’, komt hard aan, memoreert voorganger Alexander Pechtold. ‘Er is één periode dat ik heb gezien dat hij het moeilijk had, en dat was toen. Het was een klotestart.’ Pechtold, die zelf door columnist Jan Blokker ‘Kereltje Pechtold’ werd genoemd en die bijnaam niet wist af te schudden, kan zich in Jetten verplaatsen. ‘Zo’n sticker plakt aan alle kanten, die blijft onder je zolen zitten.’
Des te meer als er in zo’n bijnaam een kern van waarheid zit. ‘Bij mij werd mijn veronderstelde ijdelheid en parmantigheid – zo word je in Nederland al gezien als je met mes en vork kunt eten – door de bijnaam uitvergroot. En ook bij Rob was zijn bijnaam een bevestiging van wat iedereen zag: een keurig geklede, welbespraakte jongeman die geen fouten wil maken.’
Communicatie-expert Natalie Holwerda-Mieras, die CEO’s leert hoe ze zich moeten presenteren, boog zich in 2018 in een stuk in Adformatie over de vraag waarom de nieuwe D66-fractievoorzitter zoveel weerstand opriep. Jetten had een driedubbel ‘ongunstig profiel als het ging over stereotypen’, concludeert ze. Hij was jong (een stereotype dat werd versterkt door een studentikoos brilletje), een millennial (een generatie die als inadequaat en eigenwijs wordt gezien) én lhbti’er. Alle drie kenmerken waardoor iemand op de werkvloer lager wordt beoordeeld op deskundigheid, blijkt uit onderzoek.
Zijn ingestudeerde optreden hielp niet. Jetten had als hyperintelligente high potential altijd binnen de lijntjes gekleurd en was zo razendsnel opgeklommen. Maar eenmaal aan de top werkt binnen de lijntjes kleuren niet meer, zegt Holwerda-Mieras. ‘Van een leider verwachten we autonomie. Het gaat dan minder over wat je kan en meer over wie je bent.’
Het publiek ziet het liefst een echt mens met bijbehorende imperfecties; een te gladgestreken leider roept irritatie op. ‘We zien onze helden het liefst met een randje. Bij Jetten blijft dat een spanningsveld.’
Zelf lijkt de D66-leider daar ook nog mee te worstelen. Zo maakte hij tijdens de verder gedisciplineerd verlopen verkiezingscampagne één uitglijder, toen hij bij een tv-debat in een zaal vol studenten grapte dat ‘kerels’ in de zaal er vast wel zin in zouden hebben om met prinses Amalia op militaire training te gaan. Het leidde tot verwijten van seksisme en Jetten zat er volgens ingewijden mee in zijn maag. Ex-D66-Kamerlid Boris van der Ham vond die uitglijder juist louterend. ‘Ik dacht: hè hè, hij maakt een fout. Leiderschap is niet alleen fouten voorkomen, maar ook risico’s nemen, en eventuele fouten daarna goed herstellen.’
Ook Holwerda-Mieras ziet ‘meer autonoom gedrag’. ‘Hij durft interviewers te onderbreken of de vragensteller te corrigeren, in plaats van dat hij keurig wacht en dan zijn antwoord geeft.’ Hij is in zijn presentatie (wit overhemd, opgestroopte mouwen) meer gaan lijken op zijn voorganger Mark Rutte, ‘al heeft Jetten een hogere spierspanning’, vindt Holwerda-Mieras. ‘Hij zit opvallend rechtop, staat ogenschijnlijk altijd aan.’
Naar rafelrandjes is het nog steeds zoeken, maar door meer van zijn privéleven te delen, heeft Jetten van zichzelf wel ‘een echt mens’ gemaakt, vindt Holwerda-Mieras. Zijn verloving met de tien jaar jongere Argentijnse profhockeyer Nicolás Keenan is breed uitgemeten, Instagramvolgers zijn deelgenoot van etentjes en uitjes naar Cirque du Soleil. Dit jaar volgt waarschijnlijk het huwelijk en over hun kinderwens – ze zoeken een draagmoeder – sprak Jetten openlijk.
Zijn coming-out in het Brabantse Uden omschreef hij in gesprek met Beau van Erven Dorens in Casa di Beau vorig jaar als ‘ingewikkeld’, hij loopt er twee of drie jaar mee rond zonder het aan iemand te vertellen. ‘Mijn ouders vonden het ook heel moeilijk in het begin.’ Daarna heeft hij een tijd slecht over zijn gevoelens kunnen praten, zei Jetten, iets waar een coach nu bij helpt. ‘Het was toch een soort keeping up appearances, alles moest perfect zijn. Ik denk overigens dat heel veel jonge homomannen daarmee te maken hebben. Omdat je iets hebt moeten overwinnen, wil je nu vooral niet meer zwak worden gevonden door anderen.’
Vriendin Maral Noshad Sharifi, VS-correspondent voor de Volkskrant, noemt hem uitgebalanceerd. ‘Ik denk dat veel homoseksuele mensen al jong veel zelfonderzoek moeten doen, daardoor kennen ze zichzelf vaak goed.’
Sigrid Kaag, voor wie Jetten in 2021 opzijstapt als zij lijsttrekker wil worden, meent dat er vooral in Nederland wordt gepraat over Jettens verloofde en geaardheid. ‘In het buitenland is dat geen issue. Het zegt iets over de zelfgenoegzaamheid waarmee we in Nederland naar onszelf kijken. Als we echt zo’n geëmancipeerd land zouden zijn, zouden we het niet eens benoemen.’
De persoonlijke populariteit en electorale aantrekkingskracht van de aanstaande premier kunnen cruciaal worden voor zijn politieke slagkracht. Mark Rutte bleef mede zo lang op de been omdat zijn tegenstanders wisten dat hij dankzij de premiersbonus in nieuwe verkiezingscampagnes moeilijk te verslaan zou zijn. ‘In de politiek weegt één angst het zwaarst’, aldus ex-D66-spindoctor Roy Kramer. ‘Electorale angst.’
In de Oekraïense atoomschuilkelder blijft het tl-licht in februari 2025 de hele nacht branden. Rob Jetten is op zijn sokken en met een kussentje onder zijn arm naar beneden gekomen. Hij gaat liggen en slaapt verder, dwars door het luchtalarm heen.
Het is zijn reisgenoten bij de trip naar Kyiv en Lviv al vaker opgevallen: de stress slaat bij Jetten niet snel toe. ‘Hij had nauwelijks bagage, en zag er toch de hele week uit alsof hij net uit de wasstraat kwam’, zegt Tommy Wieringa, die met zijn organisatie Protect Ukraine meerdere politici uitnodigde voor een reis naar Oekraïne, en een week optrok met Jetten en de inmiddels nieuwe D66-fractievoorzitter Jan Paternotte. De schrijver, met verbazing in zijn stem: ‘Ik heb Jetten geen enkele keer chagrijnig gezien. De man ís zijn goede humeur.’
Wieringa durft niet te zeggen dat hij de nieuwe premier echt heeft leren kennen – ‘met politici en acteurs weet je dat nooit’ – maar de schrijver noemt de intenties en motivatie van de D66-leider ‘oprecht en buitengewoon betrouwbaar’. ‘Het is gewoon een heel aantrekkelijk stuk redelijkheid waarmee je te maken hebt. Tot zijn schoenmaat aan toe, is alles redelijk aan die man! Dat maakt hem volstrekt ongeschikt als romanpersonage, maar buitengewoon geschikt voor de functie die hij zal vervullen. Het is een stand-up guy, niet zo’n gehaaide smeerlap. Ik vind dat een prettig perspectief, dat we straks een normale gast op die positie hebben.’
Dat Jetten geen ‘gehaaide smeerlap’ is, spreken weinig mensen in Den Haag tegen. Er is niemand te vinden die een hekel aan hem heeft, maar is dat straks voldoende om overeind te blijven als premier van een minderheidskabinet in uiterst woelige omstandigheden in binnen- en buitenland? Is Jetten vaardig en hard genoeg om de broodnodige politieke deals te sluiten?
Jetten mag dan de jongste premier ooit worden, zijn ontdekker Gerard Schouw wijst erop dat er wel bijna twintig jaar aan politieke ervaring aan voorafgaat. Schouw kan het weten: hij haalde bestuurskundestudent Jetten binnen als stagiair bij de D66-fractie in de Eerste Kamer. In die rol ploegde Jetten eindeloos dorre wetteksten door op zoek naar inconsistenties en politieke gevoeligheden. ‘Eigenlijk zag ik meteen: hij snapt het, hij heeft het in de vingers’, zegt Schouw. ‘Ik heb nooit gevraagd: is het al klaar? Zijn die vragen al geformuleerd? Dat hoefde helemaal niet, want het was klaar.’
Volgens de ex-senator en het voormalige Tweede Kamerlid is een belangrijke eigenschap van Jetten dat hij reflectief is. ‘Hij is voortdurend aan het leren, zonder een twijfelaar te worden. Steeds bezig: hoe kan ik mezelf verbeteren?’
Schouw, die altijd in contact is gebleven met zijn ex-stagiair, somt de verschillende posities op die Jetten heeft bekleed: voorzitter van de Jonge Democraten, medewerker in de Eerste Kamer, fractievoorzitter in de gemeenteraad van Nijmegen, Tweede Kamerlid, fractievoorzitter van D66 als coalitiepartij én oppositiepartij, onderhandelaar bij formaties, minister en vicepremier in Rutte IV. ‘Hij heeft in al die jaren heel wat interessante mensen kunnen bekijken en daarvan kunnen leren’, zegt Schouw, die verwijst naar Pechtold, Thom de Graaf (die burgemeester was van Nijmegen toen Jetten daar gemeenteraadslid was), en Rutte, met wie Jetten tweeënhalf jaar in een kabinet zat.
Noshad Sharifi heeft vergelijkbare observaties: ‘Zijn karakter heeft hem geholpen om te leren van mensen op belangrijke posities. Zij vonden het fijn om hem om zich heen te hebben. Hij heeft geen zware energie, is geen bitter of boos persoon. Verfrissend in een politieke wereld vol ego’s.’
Het is ook een van de eerste dingen die zijn voorganger Sigrid Kaag over hem zegt: ‘Hij heeft geen ego dat hem in de weg zit.’
Jetten leert van zijn omgeving, maar neemt niet alles over. Ex-D66-Kamerlid Tjeerd de Groot beschrijft in zijn politieke memoires hoe Pechtold een strikte tafelschikking hanteerde: hoe dichter bij de partijleider een fractielid mocht zitten, hoe hoger in de pikorde. Jetten maakte daar bij zijn aantreden als fractieleider subiet een eind aan.
Jetten heeft de sympathie van de D66-fractie, maar moet in 2020 toch een stap opzij doen voor Kaag. Het lijkt bijna een vanzelfsprekendheid. Met Kaag kunnen meer zetels worden gehaald, is de inschatting.
Jetten schikt zich in een rol in de schaduw, maar zijn statuur binnen D66 blijft overeind, ook als hij als klimaatminister toetreedt tot Rutte IV. ‘Het was duidelijk dat hij een prominente positie innam’, zegt Maarten van Ooijen, generatiegenoot en destijds ChristenUnie-staatssecretaris. ‘Als je wilde peilen hoe iets zou vallen bij D66, ging je naar hem. Het verbaasde me helemaal niet dat hij later, ogenschijnlijk zonder enige discussie, werd aangewezen als opvolger van Kaag.’
Volgens Van Ooijen is Jetten ‘heel, heel sociaal vaardig’. ‘Ook in moeilijke discussies kon hij terugvallen op een goede persoonlijke verstandhouding. Hij was bepalend voor de sfeer in het kabinet.’
Jetten gaat zijn sociale vaardigheden naar verwachting hard nodig hebben. Hij moet als leider van een minderheidskabinet met iedereen gaan onderhandelen en voortdurend deals sluiten. Internationaal moet hij Nederland weer invloedrijk maken, terwijl hij in eigen land geen meerderheid achter zich heeft. In diplomatieke kringen valt te horen dat Jetten na het weinig constructieve tijdperk-Schoof het voordeel van de twijfel zal krijgen. Hij is als ex-minister geen onbekende in Brussel en begint met meer internationale ervaring dan voorgangers als Jan Peter Balkenende en Rutte.
Pechtold heeft er vertrouwen in: ‘Achter die keurig geklede man die zijn zaakjes altijd op orde heeft, zit een politicus die – en ik vind dat geen besmet woord – machtspolitiek kan bedrijven.’
Van Ooijen hoopt dat het genoeg zal zijn. Hij verwijst naar de politieke verhoudingen: D66 zit met twee rechtsere partijen in een kabinet en heeft te maken met een uiterst rechtse flank die groter en radicaler is geworden. ‘Ik heb vertrouwen in zijn kwaliteiten als premier, maar in dit politieke landschap zal het een kunst worden om als gematigde politieke partij overeind te blijven.’
De donkere houtbekleding, het sobere art-deco-interieur, de vele grijze hoofden in de Pleinzaal van Sociëteit De Witte: ze doen Rob Jetten nóg jonger lijken dan hij toch al is. Het is maart 2019 en de nieuwe D66-fractievoorzitter staat op het punt om zijn eerste grote toespraak te geven. Hij mag dan snel naam hebben gemaakt als een vaardig politicus, niemand weet precies waar hij voor staat en wat hem drijft.
Jetten presenteert zich in die Kerdijk-lezing als een links-progressieve hemelbestormer: meer Jesse Klaver – zijn generatiegenoot die dan furore maakt bij GroenLinks – dan Mark Rutte. Hij hekelt de generatie politici die alleen wil ‘bijsturen en managen’. ‘Laten we ons van die benauwdheid bevrijden, laten we de sloophamer pakken en die muren te lijf gaan.’
De Jetten uit 2019 spreekt over hogere en progressieve vermogensbelastingen, fatsoenlijke lonen en meer zelfbeheersing bij graaiende CEO’s. Hij citeert de Franse publicist en geograaf Christophe Guilluy, een ex-communist die zich in die tijd opwerpt als ideoloog van de gele-hesjesbeweging – volgens Guilluy een gerechtvaardigde tegenreactie op de progressieve bourgeoisie die zich heeft verschanst in gegentrificeerde binnensteden en onverschillig is voor de noden van de werkende klasse daarbuiten.
Wie tegenwoordig nog begint over die eerste grote toespraak uit 2019, stuit bij prominente D66’ers op enig ongemak. Jetten zou zwaar hebben geleund op de toenmalige speechschrijver, die vanwege de in zijn ogen te rechtse D66-koers inmiddels is overgestapt naar GroenLinks-PvdA. En wie gaat in zeven jaar tijd niet soms anders denken?
Het is een lot dat veel mensen treft die heel jong de politiek ingaan, zegt Boris van der Ham, die net als Jetten begon bij de Jonge Democraten. ‘In de politiek moet je heel snel beslissen wie je bent.’
Jetten lijkt daar ook mee te worstelen. In zijn jaren in Nijmegen staat hij bekend als een rechtse D66’er die zich druk maakt over parkeerbeleid. In zijn beginperiode in Den Haag beweegt hij naar links, daarna ontpopt hij zich tot klimaatdrammer, om vervolgens bij de laatste verkiezingen meer nadruk te leggen op rechtsere thema’s als migratie en veiligheid.
‘Je kunt het als een zwakte zien dat hij soms een ander standpunt heeft dan vier jaar geleden’, zegt zijn ontdekker Gerard Schouw. ‘Ik zie het als een kracht. Hij is bereid om nieuwe inzichten te verwerven. Het is belangrijk voor een politicus om de tijdgeest aan te voelen en dan ook mee te bewegen. Het bewijs is het migratiedossier. Hij heeft daarin een strenger standpunt ingenomen, de partij meegenomen en het vervolgens frank en vrij verdedigd op een podium voor duizenden leden.’
Volgens Paul van Meenen, D66-fractievoorzitter in de Eerste Kamer, heeft Jetten de politieke cultuur bij D66 naar zijn hand gezet. ‘We waren de partij van de waarheid geworden. Zo van: de veestapel moet gehalveerd worden, en wel in 2030, en niet in 2031, want we hebben hier een spreadsheet en hier nog een tabel. Dit is de waarheid en als mensen het niet begrijpen, vertellen we de waarheid nog een keer. Heel erg het hoofd, heel weinig het hart. Dat heeft hij veranderd.’
‘Hij is geen scherpslijper, absoluut niet’, zegt Van Ooijen. ‘Maar op hoofdlijnen heeft hij centrumlinkse opvattingen. Daar plaats ik hem. Mensenrechten en het overeind houden van de rechtsstaat, dat zit wel echt dieper.’
Zijn ideologisch pragmatisme maakt Jetten kwetsbaar voor aanvallen vanaf de wél uitgesproken partijen op de flanken, zo bleek de afgelopen weken al. Op rechts wordt geklaagd dat zijn stoere praatjes tijdens de campagne een pose waren, op links wordt geschamperd dat idealen zijn opgeofferd voor een goede ‘vibe’ en dat D66 zich bij de onderhandelingen door de VVD heeft laten overrompelen. Waar is het klimaatbeleid gebleven, de hogere vermogensbelastingen? Is Jetten meer dan de ooit door hem weggehoonde politici die alleen maar managen en bijsturen?
Binnen D66 wordt de kritiek weggewuifd. Pragmatisme en wendbaarheid zullen onontkoombaar zijn bij het leiden van een minderheidskabinet in een uiterst complex politiek landschap. Schouw: ‘Het komt alleen maar goed uit.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant