De Europese Unie zoekt voor essentiële grondstoffen naar een alliantie met de VS en Japan. Zo hoopt de EU te ontsnappen aan de economische wurggreep van China. De grondstoffen zijn onmisbaar voor auto's, telefoons, windmolens en straaljagers. "Zonder kunnen we niet functioneren", waarschuwen experts.
De nationale en economische veiligheid staan op het spel, stelde de Europese Commissie vorige week. Binnen dertig dagen wil de EU met de VS en Japan afspraken over kritieke grondstoffen maken. Zonder deze stoffen is de EU niet zelfstandig en is de energietransitie onmogelijk.
Er is een wedloop rond deze grondstoffen gaande. De EU maakte in januari afspraken met India en het Mercosur-blok, terwijl de VS begin februari elf deals sloot met verschillende landen.
"Kritieke grondstoffen zitten vaak als kleine deeltjes in een groter geheel", zegt grondstoffenexpert Arjan Dijkstra van de Universiteit Twente. China is vooral dominant als het gaat om de verwerking ervan.
China is al decennialang de fabriek van de wereld en heeft daarmee een voorsprong. Die dominantie kan Peking inzetten als drukmiddel. Zo legde China vorig jaar in reactie op Amerikaanse importheffingen de export van kritieke metalen en lithiummagneten stil.
Europa wil minder afhankelijk worden, maar dat schiet niet op. De Europese Rekenkamer schreef onlangs dat de EU voor 10 van de 26 kritieke grondstoffen volledig afhankelijk is van import uit landen als China, Turkije en Chili. Bovendien vindt verwerking zelden hier plaats en komt recycling niet van de grond.
Dijkstra verwacht niet dat China de export ooit helemaal zal stilleggen, want het land heeft de verkoop aan het Westen nodig. "Maar voorlopig zijn er geen alternatieven. We kunnen zonder die grondstoffen niet functioneren."
De EU, de VS en Japan willen nu gezamenlijk de afhankelijkheid van China afbouwen. Dat is een belangrijk signaal dat ze toch willen samenwerken, zegt Irina Patrahau, expert kritieke grondstoffen bij het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS).
"Deze drie partijen hebben te maken met ongeveer dezelfde problemen, waaronder de afhankelijkheid van China", zegt Patrahau. "Ze zouden drie eigen ketens voor de winning en verwerking kunnen opzetten. Maar dat zou niet logisch zijn, want het gaat om enorme investeringen die veel tijd vragen. En ze lopen al zo achter. "
Ze praten al jaren over samenwerking, maar deden lange tijd weinig. Toen kwam de coronacrisis en kregen de toeleveringsketens een klap, waardoor samenwerking belangrijker werd. Maar de relaties verslechterden weer toen Donald Trump voor de tweede keer president van de VS werd.
Nu willen de EU, de VS en Japan toch samen optrekken. Hoe betrouwbaar de VS is, blijft volgens Patrahau de vraag. "Precies daarom is het goed de VS te beschouwen als een van de partners en te zorgen dat er alternatieven zijn. Maar het betekent pas echt iets als er een overeenkomst wordt gesloten."
Het is nog onzeker wat er in zo'n overeenkomst zou staan. "In het beste geval worden afspraken gemaakt over gezamenlijke investeringen of het aanleggen van voorraden." De doorsnee-Nederlander zal er niet direct iets van merken. "Maar op de lange termijn betekent het dat mensen de producten kunnen krijgen die ze willen en dat de energietransitie mogelijk is."
"In eerste instantie ging het bij kritieke grondstoffen vaak om de energietransitie, maar tegenwoordig gaat het steeds vaker om defensie en digitalisering", zegt René Kleijn, hoogleraar toekomstbestendige grondstofvoorziening aan de Universiteit Leiden.
"De EU was rijkelijk laat met actie ondernemen", vindt Kleijn. "We waren vrolijk aan het globaliseren, terwijl de VS al aan de bel trok toen bleek dat China het enige land was dat sommige materialen voor gevechtsvliegtuigen kon leveren."
Bezorgdheid over de levering is een belangrijk kenmerk van kritieke grondstoffen. Als een grondstof van een betrouwbare partner als Australië komt, maakt de EU zich niet zo'n zorgen. Maar over regimes of omstandigheden van de winning in sommige andere landen is de EU wel bezorgd.
Zo stortte in januari in de Democratische Republiek Congo een mijn in. Daarbij vielen ruim tweehonderd doden. Daar werd het mineraal coltan gewonnen. Coltan wordt gebruikt voor telefoons, computers en ruimtevaarttechnologie. De zeldzaamheid van dit mineraal in combinatie met bezorgdheid over het land maken coltan een kritieke grondstof.
Hoogleraar Kleijn benadrukt dat de energietransitie voor minder mijnbouw zorgt. "Er wordt minder uit de grond gehaald dan wanneer we energie blijven halen uit olie, kolen en gas. In eerste instantie heb je voor zonnecellen en windmolens grondstoffen nodig, maar na de productie kun je zonder nieuwe winning zeker twintig jaar vooruit."
Maar er moet meer op andere plekken worden gewonnen, terwijl mijnbouw in de eigen achtertuin moeilijk is te verkopen. Zo ging lithiumwinning in Servië vanwege zorgen over milieuschade niet door. Dat was een tegenvaller voor de EU, die de mijn als een belangrijk strategisch project zag.
Kleijn ziet wel een kentering. "Europa kan niet meer naïef zijn. Mijn pleidooi zou zijn om hier een hele supplychain op te zetten, met een sterke focus op hergebruik en recycling. We kunnen er niet meer van uitgaan dat de wereld stabiel is en dat de handelsstromen hetzelfde blijven. De wereld is allesbehalve stabiel."
Source: Nu.nl algemeen