Tijdens de vorige formatie kon je een steen over je schouder gooien en je raakte iemand die iets naars zei over een coalitiegenoot. Deze formatie pakten Rob Jetten (D66), Dilan Yesilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) het degelijker aan, ondanks een chagrijnige start en een financiële impasse.
"Je kunt ijzer niet met handen breken", klonk het vlak voor het kerstreces knarsetandend bij D66. VVD-leider Dilan Yesilgöz was onverbiddelijk in haar blokkade richting GL-PvdA, merkten ze bij de partij. "Misschien dat er nog een kerstengel op de VVD neerdaalt en de blokkade verdwijnt." Maar die engel kwam niet.
De stemming bij de drie partijen is in korte tijd totaal omgeslagen. Een minderheidscoalitie is de beste uitkomst van deze formatie, zo klinkt het achter de schermen bij D66, VVD en CDA. Misschien de een na beste voor sommigen, maar een alternatief was er gewoonweg niet.
De onderhandelaars kunnen zich de chaos van de afgelopen twee jaar ook nog goed herinneren. D66 en CDA vanuit de oppositie, de VVD vanuit de coalitie. Naar die tijd verlangt niemand terug.
En dus beginnen de drie partijen begin december met een goed gemoed aan de onderhandelingen, blijkt uit een reconstructie van NU.nl waarbij werd gesproken met meerdere onderhandelaars.
Op 14 en 15 december verkast men naar het Hilversumse landgoed De Zwaluwenberg, waar prins Bernhard ooit als inspecteur-generaal van de landmacht bivakkeerde. Hier komt het talent van informateur Rianne Letschert vol tot bloei, zien de aanwezigen. Ze luistert goed, verplaatst zich in de ander en, een groot voordeel, ze is niet 'Haags'. "Wat heeft de gewone burger hieraan?", vraagt ze regelmatig.
Op het landgoed wordt het gevoel regelmatig gepeild. Hoe zitten we in de wedstrijd? Wat willen we bereiken? Als er nog kou in de lucht hing, is die nu echt weg.
Het helpt ook dat men 's avonds met een whisky'tje bij de open haard kan zitten. Niemand is fan van de kantoorsfeer van het formatiegebied in de Tweede Kamer en kamers zonder daglicht. Dat de chesterfieldstoelen niet echt comfortabel zitten en in zo'n beetje iedere ruimte een portret hangt van prins Bernhard, neemt men voor lief.
Het is sowieso gezellig binnen. Men kan lekker "dom ouwehoeren" over politiek, maar ook over persoonlijke dingen. Er wordt, in de woorden van CDA-leider Henri Bontenbal, "een goed vloertje gelegd".
Het goede vloertje ten spijt zien de onderhandelaars ook de verschillen. Bovendien is er nog niet besloten of de partijen met zijn drieën doorgaan, of dat JA21 nog wordt uitgenodigd. Dat ziet de VVD wel zitten, maar bij D66 is er weinig enthousiasme om de partij van Joost Eerdmans aan te laten schuiven. De partij spreekt echter niet van een harde blokkade, waardoor de VVD hoop blijft houden.
Letschert geeft de partijen daarom huiswerk mee in de kerstvakantie: zoek uit in welke vorm jullie door willen gaan.
Bij D66 zien ze getalsmatig geen enkel voordeel van het betrekken van JA21. Dat zou uitkomen op 75 zetels, en bovendien neemt de partij maar twee zetels mee in de Eerste Kamer. Ook inhoudelijk zijn er bezwaren. Hoe wil je met JA21 erbij doorbraken forceren op het gebied van klimaat en stikstof?
Bontenbal neemt zijn huiswerk heel serieus. Hij leest tijdens de kerstvakantie allerlei studies over de voordelen van een minderheidscoalitie. Nadelen zijn er natuurlijk ook, maar hij krijgt vooral het inzicht dat dit best wel eens zou kunnen werken. Hij schrijft zijn bevindingen op. Deze longread zet hij later ook online.
Het gezelschap verhuist na de vakantie op donderdag 8 en vrijdag 9 januari weer naar de Zwaluwenberg. Bij de VVD schrikken ze als blijkt dat D66 alleen maar meer gesterkt is in het idee om met zijn drieën verder te gaan. Ook zagen ze niet helemaal aankomen dat het CDA inmiddels óók pleit voor een minderheidscoalitie.
Er wordt 's avonds bij de open haard opnieuw gesproken over het wel of niet vormen van een minderheidscoalitie. De volgende ochtend moeten de drie partijleiders een knoop doorhakken van Letschert. Dat doen ze. "We zijn eruit", zeggen ze tegen de secondanten, die dan net aan het ontbijt zitten met een verse jus d'orange.
Waar men slechts een paar weken eerder nog vies keek bij de gedachte aan een minderheidscoalitie, zijn de reacties nu louter positief. Ze zien het als een soort lotsverbondenheid. "Toen dacht ik: deze formatie gaat écht slagen", zegt een onderhandelaar.
De VVD meent wel dat deze vorm vraagt om een heel andere aanpak. Daarbij moet de fractie ook worden geraadpleegd. Om 13.30 uur wordt er digitaal overlegd. Drie uur later maken Jetten, Yesilgöz en Bontenbal buiten het besneeuwde landhuis bekend dat zij met zijn drieën doorgaan.
De gesprekken daarna verlopen soepel. Dat er niets wordt gelekt, is een goed teken. Soms gaat het nog hard tegen hard, maar échte ruzies en woede-uitbarstingen blijven uit.
Er worden her en der wel wat trucjes uitgehaald, zoals het last minute inbrengen van een ingewikkeld onderwerp. Tijd is je vijand én je vriend, weten de ervaren onderhandelaars. Maar de bereidheid om er samen uit te komen, blijft.
Toch komt ineens de klad erin. De gesprekken over de financiële plaat verlopen stroef. D66'er Hans Vijlbrief werpt zich op als oliemannetje en probeert één geheel te maken van alle opgaven. Best een klus, want er moeten miljarden extra naar defensie, asiel en stikstof. Daar komen de politieke wensen nog bij.
Vijlbrief doet zijn best, maar krijgt de handen niet op elkaar. Kosten in de schuld laten lopen? Dat wil de VVD niet. Het tekort iets terugschroeven? D66 en CDA sputteren tegen.
Op maandag 26 januari wordt er nog een heel lange dag onderhandeld. Pas na middernacht komen de onderhandelaars naar buiten. Eelco Heinen, de financieel expert van de VVD en tevens minister van Financiën, werkt op zijn ministerie dan nog tot diep in de nacht door.
Ook de dag erna wordt er lang doorgepraat, maar de partijleiders komen dit keer wel opgelucht naar buiten. Er is een akkoord. Uiteindelijk krijgt de VVD wat betreft strakke overheidsfinanciën haar zin, maar de partij moet ook akkoord gaan met belastingverhoging.
De formatie is uiteindelijk snel gegaan. Maar D66, VVD en CDA weten ook: zonder oppositie zijn ze nergens. Het woord 'bescheidenheid' valt achter de schermen regelmatig.
Daar passen levensgrote billboards langs de snelwegen met de winstpunten van de VVD niet echt bij. "Daar heb ik me echt wel aan geërgerd", zegt D66-prominent Roger van Boxtel bij het televisieprogramma Buitenhof. Maar het mag de pret bínnen de partij niet drukken: "We zijn toch geen watjes."
Source: Nu.nl algemeen