Simon Lelieveldt | financieel activist Consumenten én bedrijven hebben recht op een bankrekening en contant geld moet op zo veel mogelijk plekken worden geaccepteerd, is de overtuiging van Simon Lelieveldt. Vanuit zijn zolderkamer pakt hij banken aan – zijn oude werkgevers – en toezichthouders, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens. Hoewel die privacywaakhond „allemaal stoere dingen” zegt, noemt hij hem „laf”, omdat banken geen straffen wegens privacy-schendingen krijgen.
Simon Lelieveldt: "Organisaties lijken hun nadenken aan de rechtbank uit te besteden: wij doen alles gewoon ‘goed’ tot de rechtbank zegt dat het fout is."
Om te bewijzen dat hij het allemaal niet verzint, pakt Simon Lelieveldt er voortdurend boeken en papieren bij. Dan snelt hij even naar de boekenkast in de woonkamer, naar kantoor een verdieping hoger, of duikt hij een inbouwkast met gordijn in vlak naast de eetkamer. Niet dat hij die boeken en papieren nodig heeft: wie met Lelieveldt spreekt, krijgt steeds uit zijn blote hoofd hele geschiedenissen voorgelegd om zijn punten te onderstrepen. Met soms tot gevolg dat de aanhoorder een beetje de draad kwijtraakt.
Lelieveldts carrière – hij is nu 60 jaar – draait om het betalingsverkeer, de eerlijkheid en toegankelijkheid daarvan. Het is een mensenrecht om een bankrekening te hebben, vindt hij bijvoorbeeld, zowel voor consumenten als bedrijven, stichtingen en verenigingen. En dus zet hij zich daar als supergespecialiseerde technische bedrijfskundige voor in. Hij vierde het dan ook als een overwinning dat de Tweede Kamer vorige maand instemde met het recht op een zakelijke bankrekening.
Lelieveldt voorziet Kamerleden van informatie, schrijft ongevraagde adviezen, start tuchtzaken en benadert journalisten – ook die van NRC. Hij maakt zich bijvoorbeeld ook al jaren hard voor de brede acceptatie van contant geld – een onderwerp dat nu ook op de radar staat in Nederland en de Europese Unie. Lelieveldt: „Cash is een back-upsysteem met zoveel publieke waarde dat het logisch is het in stand te houden. Dat moet je niet criminaliseren. Dan duw je het van de klif af.”
Lelieveldt was in de zijlijn betrokken bij de zaak van een Arnhemse bioscoopklant die zijn kaartjes anoniem, en dus contant, wil kunnen afrekenen, waarover de Raad van State deze week uitspraak deed. De hoogste bestuursrechter vindt dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) hierover een nieuw besluit moet nemen. Lelieveldt zat tijdens de zitting afgelopen zomer, tijdens zijn vakantie, in de rechtszaal om de klager te steunen.
Lelieveldts carrière in het betalingsverkeer leidde hem van de Postbank, langs toezichthouder op het betalingsverkeer bij De Nederlandsche Bank naar koepelvereniging de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB). Nu helpt hij als zelfstandig adviseur financiële instellingen met hun aanvragen bij de toezichthouders – denk aan cryptobedrijven en betaalbedrijven die moeite hebben met toegang krijgen tot de Nederlandse markt. Een groot deel van zijn tijd – en eigen geld – gaat echter naar een stichting, Human Rights In Finance.
„Omdat banken geen verenigingen en stichtingen meer willen als klant. Ze discrimineren op basis van nationaliteit en monitoren wat iemands religie is. Dat gaat tegen mensenrechten in.”
Een arts die hij nooit ontmoet heeft gaf zonder het te weten het laatste zetje tot de oprichting. Lelieveldt hoorde van een arts die hem behandelde over diens collega en problemen om een zakelijke rekening te krijgen. De Turkse Nederlander kreeg veel meer vragen en obstakels dan de anderen in de maatschap. „Zo gaat dat in Nederland. Zijn kinderen kregen daarom de achternaam van zijn vrouw.”
Hij duikt de kast met gordijn weer in en vist een klokkenluidersdossier op in een steekhoes. Het gaat over privacyschendingen door een van de grootbanken: de bank gebruikt gegevens die een klant meestuurt bij een betaling om die klant en de betaling te profileren. Dat doet de bank in het kader van anti-witwasonderzoek en dat mag volgens Lelieveldt niet.
„Het onderzoek om witwassen te voorkomen door banken, slaat als een tang op een varken. Ik heb er ooit zelf aan meegewerkt bij bankenkoepel NVB; ik heb de richtlijnen voor banken hierover opgeschreven. In wezen probeer ik nu recht te zetten wat ik zelf mede fout heb gedaan.”
Volgens Lelieveldt is er een „dom sleepnet” opgetuigd door de banken, waarin allemaal mensen die daar niet voor opgeleid zijn – „haastig omgeschoolde postbodes” – vragen moeten stellen aan klanten voor witwascontroles. „Die kunnen dat niet. En daarom hebben de banken scriptjes geschreven die de medewerkers gewoon uitvoeren. En dan krijg je dat er vooral vinkjes worden gezet.”
Dat banken er toch zo massaal op hebben ingezet, komt onder meer doordat DNB tien jaar geleden banken erop aansprak dat er onvoldoende werd gedaan – en daar samen met het Openbaar Ministerie enorme boetes voor oplegde. ING moest 775 miljoen euro betalen, ABN Amro 480 miljoen euro. Er loopt nog een zaak tegen Rabobank. Daarna hebben de banken een aantal jaar miljarden geïnvesteerd en duizenden mensen aangenomen om de dossiers van klanten op orde te krijgen.
Voor het vinden van een crimineel of een terrorist heeft dat volgens Lelieveldt niet zo’n zin. „Kijk, ik ben niet tegen monitoring. Je zult boeven moeten vangen. Maar hoe het nu gebeurt heeft mensenrechtenschendingen tot gevolg én is niet nuttig. Bin Laden boekt niet over als B. Laden. Je kan als politieagent als je iemand op je vizier hebt, met één druk op de knop iemands bankgegevens inzien. Dan heb je dat hele bancaire sleepnet niet nodig.”
„Niet echt. Het kernproces is foutief geautomatiseerd. En automatiseert nu verder met AI. Dan kun je het wel met minder mensen gaan doen, maar dan ben je mensenrechtenschendingen aan het automatiseren. Het gaat nog steeds om het checken van allemaal velden op religie, op namen, op nationaliteiten. Om het zoeken op wat afwijkt, in plaats van op verdacht gedrag.”
Lelieveldt staat met regelmaat in de rechtbank. Dan staat hij tegenover advocaten van zijn voormalige werkgevers, van banken en van toezichthouders zoals DNB en de Autoriteit Persoonsgegevens, waar hij teleurgesteld in is. Als zij hun werk goed zouden doen en net zo hard zouden handhaven op discriminatie en privacy als op witwassen en terrorismebestrijding, was zijn stichting overbodig, vindt Lelieveldt.
De Autoriteit Persoonsgegevens noemt hij „laf”, omdat banken geen straffen krijgen vanwege privacy-schendingen, ook al zegt die autoriteit „allemaal stoere dingen”. Vorige maand deed Lelieveldt daarom een klokkenluidersmelding over de AP bij de Europese evenknie, de European Data Protection Board. In reactie op de kritiek van Lelieveldt wijst een woordvoerder van de AP op een waarschuwing die de toezichthouder in 2022 gaf toen er een plan lag om de banktransacties van vrijwel iedereen in heel Nederland non-stop te gaan volgen vanaf één centrale plek.
Simon Lelieveldt maakt zich onder meer hard voor de brede acceptatie van cash geld. „Cash is een back-upsysteem met zoveel publieke waarde dat het logisch is het in stand te houden.”
Aan de keukentafel in zijn appartement in Amsterdam Zuid, waar hij woont met zijn vrouw en twee dochters, vertelt hij over een zwaar brommerongeluk toen hij vijftien was. Hij moest een jaar revalideren. In die periode heeft hij zich voorgenomen om alles wat hij belangrijk vindt uit te spreken, vertelt hij. Ook als het onaangepast overkomt. „Als je van iemand houdt, zeg het. Als je ergens van baalt, zeg het. Wacht niet tot je denkt dat de ander klaar is om het te horen. Of een boodschap vervolgens landt of niet is verder niet aan mij. Maar het is belangrijk dat het gezegd wordt, ook als je een roepende bent in de woestijn.”
Dat hij zijn mond opentrekt ongeacht wie er tegenover hem zit, bezorgde hem naar eigen zeggen in 1989 zijn eerste baan als strategieconsultant bij de Postbank. Hij had als afstudeeronderzoek van zijn studie Technische Bedrijfskunde in Twente gekozen voor een onderzoek naar de elektrificatie van het betalingsverkeer – in die tijd vonden veel betalingen nog plaats met de papieren postgirocheque. Hij beschuldigde de raad van bestuur van een oligopolie in het betalingsverkeer. „Dat zinde ze niet. Maar ze boden me wel een baan aan.”
Lelieveldt serveert thee en koffie op onderzetters gemaakt van de stam van de boom die op Beursplein 5 stond. Een iep die in 2017 moest sneuvelen voor de aanleg van een ondergrondse fietsenkelder. Op de stam stond nog graffiti van de Occupy Now-protesten.
Over betalen en privacy geeft hij graag geschiedenisles. Over hoe versleuteling van gegevens werkt in het bancaire systeem. En over giraal verkeer: het digitaal van bank naar bank overmaken van geld. Dat was aanvankelijk behoorlijk anoniem. En voor banken en bedrijven goedkoper dan het contante geldverkeer. Maar dat is veranderd, schetst Lelieveldt. „Giraal is niet meer anoniem, door alle witwasscreening die daarop plaatsvindt. Als je je dat realiseert, dan moet je alle nadruk op giraal verkeer en hoe goedkoop dat is anders wegen. En dan moet je inzien dat we echt zijn doorgeschoten met contant geld eruit werken.”
„Rondom 9/11 zie je een kanteling. Daarvoor was er veel weerstand, ook in de Verenigde Staten, tegen meekijken bij banktransacties. Na de aanslagen zijn alle wetten die surveillance op burgers beogen, in een vloek en een zucht aangenomen. Twee weken na 9/11 hadden de Amerikanen een tap op het betalingsverkeer.”
Op veel terreinen zijn de ergste privacyschendingen en discriminerende maatregelen weer bijgestuurd via wetgeving en hoven van justitie. Er zijn afspraken over de omgang met passagiersgegevens. Over het bewaren van metadata van internet en telefonie. En er zijn „super strenge” regels rondom bulksurveillance door opsporingsdiensten. „Maar bij financiële transacties doen we nog steeds alles wat God verboden heeft.”
Lelieveldt: „Bij de NVB had ik destijds een collega, een oude rot. Die had altijd van die complotverhalen, als wij werkten aan hoe internationale afspraken over het screenen van klanten en transacties in Nederland moesten worden ingevoerd. Over dat de Amerikaanse CIA achter al die regels zou zitten. Achter elke boom een spion zeg maar, dacht ik toen. Nu denk ik: je had gelijk met je complotten.” Lelieveldt vindt dat bij het uitwisselen van gegevens de banden met de Verenigde Staten in ieder geval verbroken moeten worden, zeker nu Donald Trump daar aan de macht is.
„Oh, dat zou kunnen. Maar dat kan ik niet beïnvloeden, als mensen dat denken.”
Hij krijgt energie van insiders die hem tips geven en aanmoedigen. „Er zitten in Nederland heel veel mensen die binnen een organisatie moeten toezien op de naleving van wetten en regels in een diepe integriteitscrisis . Die zitten echt in gewetensnood vanwege de spanning tussen mensenrechten en de surveillance op klanten die die bedrijven uitvoeren.”
„Nee. Die conclusie trek ik niet. Ik zie echt goede mensen die hun best doen. Maar het lijkt alsof het leervermogen er niet meer is. Het lukt niet om via de bestuurskamers en de politiek bij te sturen. Organisaties lijken hun nadenken aan de rechtbank uit te besteden: wij doen alles gewoon ‘goed’ tot de rechtbank zegt dat het fout is. Daarom ben ik daar tegenwoordig ook vaak te vinden.”
Geboren in Kralingen in Rotterdam. Studeerde technische bedrijfskunde in Twente, en won in 1989 de Scriptieprijs voor zijn scriptie over elektronisch betalen. Daarna werkte hij bij de Postbank, De Nederlandsche Bank en koepelvereniging de NVB. In 2010 werd hij zelfstandig ondernemer. Ook is hij voorzitter van de in 1924 opgerichte stichting Human Rights in Finance (EU), die zich inzet voor bescherming van grondrechten in het betalingsverkeer. Speelt piano en is getrouwd met Eva (zangeres), met wie hij twee dochters heeft.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren