Sociale media De eerste Australische zomervakantie sinds een verbod op sociale media voor kinderen is voorbij. De meeste scholieren in Sydney hebben weinig van de maatregel gemerkt. „Voor mij bleef alles hetzelfde, ik hoefde niet eens te liegen.”
Connor Fernandez (14), Jethro Sen (13) en Ford Summerset (15) komen net uit school in Sydney en kijken op hun telefoons. Van het verbod op sociale media voor kinderen onder zestien jaar hebben ze weinig gemerkt.
‘We maakten ons allemaal heel veel zorgen”, herinnert Ford Summerset (15) zich. Het is iets na drie uur ’s middags op een benauwde dinsdagmiddag. De lange, blonde tiener komt net uit zijn lessen op Inner Sydney High School. „Het was een drama toen ik voor het eerst hoorde dat sociale media verboden werd. Maar toen het verbod er uiteindelijk kwam, gebeurde er niets.”
De zomervakantie in Australië zit erop, het nieuwe schooljaar is begonnen. Het moest de eerste zomer zonder sociale media worden, maar de praktijk bleek weerbarstig. Summerset heeft nog steeds toegang tot al zijn sociale-media-accounts, net als al zijn vrienden. Naast hem staat Jethro Sen (13): „Ik hoorde dat mensen over hun leeftijd logen. Maar voor mij bleef alles hetzelfde, ik hoefde niet eens te liegen.”
Het Australische verbod op sociale media voor kinderen jonger dan zestien jaar geldt sinds december. Het was wereldnieuws: veel landen overwegen soortgelijke verboden, dus wordt met grote interesse gekeken naar Australië, dat als eerste de stap waagde. Maar twee maanden nadat het verbod in werking trad, is er voor veel Australische jongeren weinig veranderd.
De socialemediaplatforms zijn zelf verantwoordelijk voor de handhaving. Dat doen ze onder meer door met gezichtsscans de leeftijd van gebruikers in te schatten. Als zij hun platform toch openstellen voor Australische jongeren onder de zestien, kunnen ze een boete krijgen die kan oplopen tot 50 miljoen Australische dollar (ruim 28 miljoen euro). Maar het is duidelijk dat de gezichtsscans niet goed werken: veel kinderen komen er zonder moeite doorheen.
Toch zijn er nog geen boetes uitgedeeld, en kinderen zelf krijgen geen straf. Sen zit er niet mee dat hij het verbod omzeilt. „Dan hadden ze maar beter hun best moeten doen om mijn leeftijd te checken.” Klasgenoot Connor Fernandez (14) heeft wél gelogen. „Ik kreeg een bericht op Snapchat dat ze mijn leeftijd willen controleren, maar vervolgens gebeurde er niets.” Volgens hem zijn het juist de weinige kinderen die hun accounts kwijt zijn die nu buiten de boot vallen. „Sommige kinderen worden gepest omdat ze geen sociale media meer hebben. Ze kunnen niet meer in de groepschats en missen een hoop.”
Ford Summerset (15) maakte zich aanvankelijk zorgen over het verbod, maar „er gebeurde niets”.
Jethro Sen (13) zit nog gewoon op sociale media.
Ford Summerset kijkt samen met Jethro Sen op diens telefoon.
Onderzoeker Timothy Koskie, verbonden aan de Universiteit van Sydney, vindt het niet gek dat het nog niet vlekkeloos verloopt. „Je moet bedenken dat het ongelooflijk moeilijk was om dit überhaupt voor elkaar te krijgen”, stelt hij. Hij heeft de hele zomer doorgewerkt in het historische gebouw van de universiteit, dat is geïnspireerd door de Britse Oxford Universiteit. Hij stelt dat eerdere initiatieven om de socialemediabedrijven verantwoordelijk te stellen voor bijvoorbeeld haatzaaien en het aanmoedigen van terrorisme op hun platforms steeds zijn gestrand. „Dat Australië met dit verbod een eerste stap zet, is geweldig. Het idee dat het meteen heel streng zou zijn, is niet realistisch”, zegt Koskie.
Andere deskundigen zijn kritischer. Het boek Generatie Angststoornis van de Amerikaanse sociaal psycholoog Jonathan Haidt heeft een groot aandeel gehad in het Australische verbod. Haidt stelt dat sociale media en smartphones de oorzaak zijn van een mentale gezondheidscrisis onder jongeren. „Er is zoveel mis met dat boek. Hij verwart bijvoorbeeld correlatie met causaliteit”, zegt Catherine Page Jeffery, onderzoeker media en communicatie aan de Universiteit van Sydney. Ze stelt dat een correlatie tussen de mentale gezondheid van jongeren en sociale media nog niet betekent dat het een oorzaak-gevolgrelatie is. „Het bewijs hiervoor is zeer controversieel, maar wordt voor waar aangenomen. Dat is problematisch.”
Zo blijkt uit recent onderzoek door de Universiteit van Manchester in het Verenigd Koninkrijk dat meer gebruik van sociale media niet betekent dat kinderen ook vaker depressief zijn. De Australische regering heeft volgens Page Jeffery met het verbod vooral geluisterd naar de zorgen van ouders. Die hebben jarenlang actie gevoerd om de socialemediabedrijven streng aan te pakken. „Ondanks het gebrekkige bewijs zijn mensen ervan overtuigd dat telefoons en sociale media slecht zijn. Ondertussen wordt er te weinig geluisterd naar de jongeren zelf.”
Danielle Einstein, klinisch psycholoog en onderzoeker aan de Macquarie Universiteit, kijkt er anders naar. „Het maakt niet uit of er een direct causaal verband is. Wat we weten is dat mensen zich beter voelen als we sociale media verwijderen. Als klinisch psycholoog zie ik veel oorzaken voor depressie. Wat mijn cliënten helpt, is actief zijn en echte sociale interacties hebben, iemand in de ogen kijken, in plaats van via een scherm
Einstein was betrokken bij het voortraject van het verbod. Ze is regelmatig met de regering in gesprek geweest over de inhoud van de wet. „Een minimumleeftijd voor sociale media maakt voor iedereen duidelijk dat het gebruik ervan niet aangemoedigd mag worden. Scholen vragen leerlingen geen YouTube-account meer aan te maken, dat gebeurde eerst wel. Sociale media waren langzaam in ons schoolsysteem geïntegreerd. Dat wordt nu teruggedraaid.”
Vooralsnog geldt het verbod voor Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, YouTube, Twitch, X, Reddit, Threads en Kick. Andere apps, zoals Whatsapp, Messenger en Roblox, zijn nog wel toegestaan, maar worden mogelijk in de toekomst verboden. Afgelopen week stuurde de internetwaakhond een waarschuwing naar spelplatform Roblox, en ook nieuwe apps zoals Instagram-kopie Lemon8 en Yope worden nauwgezet in de gaten gehouden.
Er zijn 2,5 miljoen kinderen in Australië tussen de acht en vijftien jaar oud. Ze horen bij de actiefste gebruikers van sociale media ter wereld. Voordat het verbod in werking trad, gebruikte 97 procent van Australische tieners sociale media. Einstein stelt dat het belangrijk is de druk te blijven opvoeren. „We zeggen duidelijk tegen de techgiganten: ‘jullie krijgen geen toegang meer tot onze kinderen. Je mag hen niet langer depressief maken, verslavende producten aanbieden en doen alsof jullie hen helpen.’ Deze wetgeving is slechts de eerste stap.”
Hoewel er nog veel mazen in de wet zijn, is de Australische internetwaakhond tevreden over de eerste resultaten. Een maand na het ingaan van het verbod maakte de zogeheten eSafety Commission bekend dat ruim 4,7 miljoen accounts van sociale media offline zijn gehaald. Toch kan dit volgens Page Jeffery een vertekend beeld geven. „Er wordt niet gezegd hoeveel nieuwe accounts zijn geopend”, zegt ze. Ook haar eigen dochter van veertien heeft op die manier het verbod kunnen omzeilen.
Toch wil ze het initiatief niet meteen een mislukking noemen. „Het reguleren van de grote techbedrijven is belangrijk. We moeten de sociale mediabedrijven ter verantwoording roepen, en zorgen dat deze ruimte zo veilig mogelijk is. Maar een verbod bereikt dat doel volgens mij niet.”
Het hoofd van de Australische internetwaakhond, Julie Inman Grant, staat volgens Page Jeffery voor een helse klus. „Ze heeft best een shit sandwich voor de kiezen gekregen.” Inman Grant is van oorsprong Amerikaanse en komt uit de techwereld. Sinds 2017 is ze de zogeheten eSafety-commissaris van Australië. Aanvankelijk was ze geen fan van een verbod op sociale media, maar inmiddels verdedigt ze de wet.
Dat is haar vooral in haar moederland niet in dank afgenomen. Ze is door Elon Musk ‘commissaris van censuur’ genoemd en het Amerikaanse Congres heeft haar zelfs op het matje geroepen. Die wil dat ze het Australische verbod, dat Amerikaanse sociale mediabedrijven treft, komt uitleggen.
„Het is een constante dans met de techbedrijven”, zei Inman Grant onlangs in een podcast van de BBC. „Ze willen duidelijk niet gereguleerd worden, want de status quo is erg lucratief. Uit hun eigen onderzoek blijkt dat kinderen tussen de acht en twaalf jaar ‘kuddegedrag’ vertonen. Als je hen dus zo vroeg mogelijk verslaafd maakt, heb je klanten voor het leven.” Ze hoopt dat andere landen snel volgen met maatregelen tegen de techbedrijven. „Ik geloof dat binnen vier tot vijf jaar een cultuurverandering plaats zal vinden. Het is langetermijnwerk.”
Holly Heath (12) en Connor Fernandez (14) zitten nog steeds op sociale media.
Maar Australische kinderen zijn vooralsnog niet erg onder de indruk van het verbod. De veertienjarige Fernandez vindt het wel een goed idee, maar het is duidelijk dat het niet werkt. „Het wordt niet goed uitgevoerd, dus het heeft weinig zin. Behalve dan dat het sommige kinderen buitensluit.” Ook de twaalfjarige Holly Heath zit nog dagelijks op sociale media. Ze draagt een schooluniform dat bestaat uit een geruite rok en een blauwe blouse. „Ik ken niemand die geen account meer heeft. Ik gebruik het elke dag, het is best verslavend.”
Toch is het volgens onderzoeker Koskie nog te vroeg om een definitief oordeel te vellen over het verbod. „Moet er meer gebeuren? Ja. Hebben we maatregelen nodig die nog effectiever zijn? Absoluut. Maar de eerste stap is gezet.”
De beste ideeën over de planetaire verschuivingen in AI, ecologie en geopolitiek