Joodse humor Om Mel Brooks valt nog altijd te lachen, bewijst documentaire ‘The 99 Year Old Man’. Maar is de gouden tijd van de Joodse humor voorbij?
Mel Brooks en Robyn Hilton als Governor William J. Lepetomane en Miss Stein in 'Blazing Saddles'.
„Kijk naar de Joodse geschiedenis. Het onophoudelijk geweeklaag zou onverdraaglijk zijn. Dus voor elke tien Joden wees God er één aan om gek te zijn en de anderen te vermaken”, citeert Barack Obama Mel Brooks in de nieuwe tweedelige documentaire Mel Brooks: The 99 Year Old Man! Het is een van de talloze grappen over Joden én zichzelf in de onlangs op streamingdienst HBO Max verschenen documentaire over de bijna 100-jarige wereldberoemde Amerikaanse filmregisseur, acteur, komiek, scenarioschrijver en producent.
Zelf associeerde ik Brooks vooral met ruftende cowboys. De scène uit Blazing Saddles (1974) waarin ze bonen etend rond een kampvuur beurtelings hun darmgassen de vrije loop laten, is iconisch en moeilijk van het netvlies te branden. Maar het liefdevolle The 99 Year Old Man!, schetst een genuanceerder beeld dan ik had van Brooks als een provocateur met een voorliefde voor slapstick.
De film is een perfecte introductie voor generaties die, zoals ik, het werk van Brooks pas decennia na zijn hoogtijdagen leerden kennen. Zo zag ik westernsatire Blazing Saddles onlangs pas, en veel van de humor heeft de tijd niet goed doorstaan. Brooks wilde de spot drijven met racisme, maar de stroom racistische opmerkingen en flauwiteiten door domme of kwaadaardige personages zorgt nu eerder voor vermoeidheid en ongemak dan voor een lach. Anderzijds: komieken als Ben Stiller leggen uit dat ze als kinderen al een zwak kregen voor Brooks’ schaamte- en smakeloze humor, en dat het ze later uitdaagde zelf ook grenzen op te zoeken bij satires.
Rode draad in The 99 Year Old Man! zijn de interviews van regisseur Judd Apatow met de nu 99-jarige Brooks. Apatow, idolaat van Brooks, weet via goed gecureerde fragmenten en vragen perfect over te brengen hoe geestig en baanbrekend hij was. Hoe hij vijf jaar na de Holocaust al typetjes met een Midden-Europees Joods accent speelde in sketches met vriend en aangever Carl Reiner, getiteld ‘The 2000 Year Old Man’. En in zijn regiedebuut The Producers nazi’s parodieerde zoals dat toen ongezien was, met het geweldige musicalnummer ‘Springtime for Hitler’. Het leverde Brooks soms kritiek op, maar vaker prijzen en bioscoophits.
The 99 Year Old Man! is dus een terechte ode en er valt nog steeds veel te lachen om de nog altijd messcherpe Brooks.
Is hij de laatste der Mohikanen? Afgelopen week verscheen in The New York Times een artikel met de kop ‘Is the Golden Era of Jewish Comedy Coming to an End?’ Na een periode die komedie met uitgesproken joodse personages en thema’s omarmde – van Mel Brooks en Woody Allen tot Jerry Seinfeld – zijn de kaarten anders geschud sinds 7 oktober 2023. Over Joodse humor hing de schaduw van Auschwitz, antisemitisme en outsiderschap. Dat wekte sympathie. Nu is er ook de schaduw van Gaza. En hoewel er voorlopig nog geen gebrek is aan nieuwe films en comedy’s met expliciet Joodse thema’s, bemerkt The New York Times pessimisme en vertwijfeling bij sommige Amerikaans-Joodse comedians.
In The 99 Year Old Man! praat Brooks uitgebreid over zijn Joodse achtergrond. Hoe hij taboes slechtte door de spot te drijven met Hitler. En daarna alle grenzen overschreed: in Blazing Saddles speelt hij in blackface een Jiddisch sprekende native American. Maar wat doe je als Joodse komiek met de gruwel in Gaza, nu slachtoffer- en daderschap zo pijnlijk in de knoop liggen? Als iemand daar een bevrijdende witz over kan verzinnen, dan is dat wel Mel Brooks – ook als 99-jarige, bedenk je tijdens het kijken van The 99 Year Old Man! Jammer dat Apatow hem er niet naar vraagt.
Source: NRC