De populierenlaan bij Nuenen van Vincent van Gogh is de afgelopen jaren onderzocht en gerestaureerd in het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. De restauratie van het doek uit 1885 duurde veel langer dan gehoopt, maar het onderzoek leverde ook nieuwe inzichten op.
Barsten in de verf, opstaande verfschilfers en een sterk vergeelde vernislaag (beschermlaag): De populierenlaan bij Nuenen kon duidelijk een onderhoudsbeurt gebruiken.
Maar je kunt niet zomaar sleutelen aan een werk van een wereldberoemde kunstenaar. Daar ging in dit geval jaren onderzoek aan vooraf. In het depot van Boijmans Van Beuningen is sinds 7 februari een presentatie te zien die de verschillende fases van dit onderzoek en de restauratie voor publiek uiteenzet.
Uit het onderzoek bleek onder meer dat het kunstwerk drie fases kent. Onder de vertoning van De populierenlaan bij Nuenen zit namelijk een schilderij van een kerktoren dat Van Gogh in 1884 heeft gemaakt. Hoewel uit brieven uit die tijd blijkt dat zijn collega's onder de indruk waren van dit werk, besloot hij het in 1885 over te schilderen met de populierenlaan.
Het overschilderen van werken was geen onbekend fenomeen, omdat niet elke kunstenaar makkelijk aan verfdoek kon komen. Maar van Van Gogh is niet bekend dat hij in die periode een gebrek aan doek had. Dit valt te lezen in het boek Symfonie in geel over het onderzoek en de restauratie dat het Rotterdamse museum heeft uitgegeven. De reden voor het overschilderen blijft dan ook gissen.
Het was al wel bekend dat er een schilderij verborgen zit onder De populierenlaan bij Nuenen, maar het onderzoek van de afgelopen jaren kan iets anders definitief bevestigen. Het werk is op verschillende momenten geschilderd en is in Frankrijk nog eens door Van Gogh onder handen genomen. Het werk dat hij in Nuenen maakte, was een veel duisterdere voorstelling.
Hij nam het doek mee naar Parijs, waar hij er op z'n minst maanden later nog een hoop lichtere tonen aan toevoegde. Daardoor is onder meer de lucht veel minder grauw geworden. De Parijse aanpassingen blijken veel ingrijpender dan eerst gedacht. In de afbeelding hieronder zie je in het wit waar de kunstenaar in 1886 wijzigingen op het doek heeft aangebracht.
Maar hoe kunnen de onderzoekers zien dat op een later moment nog aan het schilderij is gewerkt? "Je kunt verschil zien tussen toetsen die op een droge of natte verflaag zijn aangebracht. Hier konden we zien dat de verflaag eronder al helemaal droog was toen er weer op werd geschilderd", legt restaurator Erika Smeenk-Metz uit aan NU.nl. De werken van Van Gogh zijn zo uitgebreid onderzocht dat zelfs kan worden vastgesteld dat de schilder bepaalde verfsoorten moet hebben aangeschaft voor de lichtere toetsen in Parijs.
Van Gogh zette niets op papier over zijn beweegredenen om het doek bij te werken. "Maar het is wel bekend dat hij dit vaker deed", vertelt Smeenk-Metz. "Het ligt hier voor de hand om te denken dat hij in Parijs geïnspireerd raakte door de impressionisten. Hij kwam uit het donkere, regenachtige Nuenen en er moet een wereld voor hem zijn opengegaan met dat heel kleurrijke van die stroming. Al hebben we daar geen hard bewijs voor."
Dat na al het onderzoek het restaureren zelf ook veel tijd kostte, had alles te maken met de vergeelde vernislaag van het schilderij. "Die laag had zich opgehoopt in de dieptes van de verfstreken", legt Smeenk-Metz uit. "Door de microscoop leek het wel een berglandschap. Waar je normaal de vernislaag kan verwijderen met een wattenstaafje met oplosmiddel terwijl het schilderij op een ezel staat, moest ik het schilderij nu platleggen. Wattenstaafjes zouden hierin blijven hangen en ik zou de laag niet uit die dieptes kunnen krijgen."
Hoe lukte het dan wel? "Ik heb gewerkt met heel kleine stukjes synthetisch doek waar ik het oplosmiddel in deed, allemaal onder een microscoop. Met mesjes, spateltjes en minisponsjes heb ik de laag uit de dieptes verwijderd. Ik ging te werk in kleine stukjes van een paar vierkante centimeter per dag." Met een doek van 78 bij 97,5 centimeter ben je daar wel even zoet mee.
Dat ze aan een werk van een van de grootste kunstenaars uit de Nederlandse geschiedenis werkte, zorgde bij Smeenk-Metz niet voor trillende handjes. "Ik voel die verantwoordelijkheid wel, natuurlijk. Maar op het moment dat ik aan de slag ga, raak ik in een focus. Als je je voortdurend bewust bent van de waarde van zo'n werk, zou je blokkeren."
Dankzij de restauratie kan De populierenlaan bij Nuenen weer een tijd vooruit. "We begonnen met een superkwetsbaar werk, dat nu stukken verbeterd is", vertelt Sandra Kisters, directeur Collectie en Onderzoek van Boijmans Van Beuningen aan NU.nl. "Het ziet er weer veel beter uit en is ook stabieler. We weten nu precies wat de problemen zijn met dit werk. We zullen het niet snel meer op reis sturen, maar hij kan straks gewoon weer in ons museum hangen zodra we weer open zijn."
Het schilderij is nu te bewonderen in de presentatie Onderzoek op de rails - Van Goghs Populierenlaan, die nog tot en met 7 februari 2027 te bezoeken is in het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen.
Source: Nu.nl algemeen