In aanloop naar de opening van de nieuwe locatie van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, portretteerde fotograaf Jaap Scheeren het pakhuis en zijn nieuwe bewoners.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series en fotografie.
Er is nog zoveel bewaard gebleven uit de periode rond 1901, toen pakhuis Santos werd gebouwd op het Rotterdamse Katendrecht om koffie uit de gelijknamige Braziliaanse havenstad op te slaan, waardoor je ruim een eeuw later de illusie kunt hebben dat de geur nog tussen de balken hangt.
In het eerste weekend van februari opent het Nederlands Fotomuseum de deuren van pakhuis Santos, gelegen naast metrostation Rijnhaven. Dan is de enorme collectie (groeiend naar 7,5 miljoen beelden in 2028) verhuisd en zijn er nieuwe plekken voor foto-exposities, te beginnen met ‘Rotterdam in focus’, een overzicht – vanaf de oudste foto uit 1843 – van het Rotterdamse stadslandschap. Daarmee heeft het museum de naastgelegen Kop van Zuid verlaten, waar het sinds 2007 gevestigd was in het Las Palmas-gebouw.
Fotograaf Jaap Scheeren (46), die een deel van de mensen portretteerde die in het nieuwe Nederlands Fotomuseum voor en achter de schermen werken, heeft het museum altijd ‘een erg toffe plek’ gevonden. ‘Ik heb er veel aan gehad. Het exposeerde mijn werk en nam het mee naar het buitenland. In de bibliotheek kon je onder leiding van bibliothecaris en vraagbaak Sjef van Duin een enorme schat aan fotoboeken raadplegen over allerlei onderwerpen.’
Bij een bezoek aan het nieuwe museum op een donderdag in januari, als de eerste schoolklassen de (prima) akoestiek van het gebouw aan het testen zijn, is Scheeren aan het werk. Hij wil de geschiedenis van het pakhuis, met dank aan Monumentenzorg nog in de kleinste details aanwezig, als decor gebruiken voor foto’s met medewerkers uit alle geledingen – van de (interim)directeur tot aan de schoonmakers. Schoonmakers (die interieurverzorgers worden genoemd) zijn altijd van eminent belang, maar in een fotografiemuseum met een nationale archieffunctie al helemaal.
Op de verdieping waar fotografen en kunstenaars in opdracht blauwdrukken (cyanotypes, een historische fotografische techniek) hebben gemaakt onder de poëtische noemer Ontwaken in blauw ziet Scheeren een mogelijkheid. Er worden wat mensen verzameld, onder wie interimdirecteur Roderick van der Lee. Scheeren: ‘Als jij achter het schot gaat staan met opgetrokken broekspijpen zodat we rode sokken kunnen zien.’ Een medewerker neemt heel voorzichtig plaats op een dichtgetimmerd trapgat en een ander krijgt de missie om in een van de vele pilaren te gaan hangen. Zijn sjaal rijmt ingetogen met de sokken van zijn directeur.
Links in beeld een van de kunstwerken in blauwdruk. Maar de fotograaf wijst ook graag op de oude rode kast voor de brandslang op de achtergrond. Hoe langer je kijkt naar deze ene foto, hoe meer kleuren je hier ziet, met een belangrijke rol voor het pakhuis zelf, met zijn vele mysterieuze plekken, alsof de geesten van de pakhuisarbeiders nog rondwaren.
Neem alleen al het houten huisje met zijn door generaties pakhuiswerkers uitgesleten traptreden. Het zogenoemde ‘baashuisje’ waar de leiding de werkvloer in de gaten hield en waar naar verluidt de lonen werden uitbetaald. Het is een schitterende bijvangst op een dergelijke locatie, waar je al improviserend ook een eind komt.
Zijn eerste plan was misschien iets te rigide, denkt Scheeren nu zelf ook. Was het niet een idee om curator Guinevere Ras, organisator van de blauwdruk-expositie zelf helemaal blauw te schilderen? Een idee was het zeker, maar het was, om een aantal redenen, onuitvoerbaar.
Ras staat nu op een foto waar de aandacht ook uitgaat naar een boomlange figuur op de achtergrond wiens gezicht door een lampenkap aan het zicht wordt onttrokken. Ingewijden zullen hier Ruben Lundgren in herkennen, zelf een fotograaf van formaat (onder meer voor de Volkskrant) en sinds oktober 2025 als senior curator opvolger van Frits Gierstberg, een legendarische figuur in foto-expositiekringen.
Scheeren hoeft niet lang na te denken welke fotografen hij bewondert in de Eregalerij van de Nederlandse fotografie, een historisch overzicht dat is meeverhuisd naar de nieuwe locatie van het fotomuseum. De in 2022 overleden fotograaf/kunstenaar Teun Hocks, met wie zijn werk duidelijke verwantschap toont, maar ook iemand als Dana Lixenberg: ‘Zij laat je binnen in werelden waar ik zelf niet goed in thuis ben. En zijn dat niet de twee uitersten voor een fotograaf – je eigen hoofd en de onbekende wereld?’
Nederlands Fotomuseum: ‘Rotterdam in focus’, t/m 24 mei. ‘Ontwaken in blauw’ t/m 7 juni 2026.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant