Israël In Tel Aviv proberen religieuze zionisten de hedonistische stad van binnenuit te veranderen. Met succes: de seculiere cultuur staat onder druk. „Niemand geloofde dat ik me hier met mijn gezin zou kunnen vestigen en stand kon houden.”
Een man met een gehaakt keppeltje in de Israëlische stad Jaffa.
Het duurde jaren, maar toen begon het Eden Yoel te dagen. Nooit had Yoel, podcastmaker en schrijver over popcultuur, zich bezig hoeven houden met religie. Hij gelooft niet in God, en is zonder joodse gebruiken, tradities en regels opgevoed op een kibboets. Daarom woont hij al sinds zijn studietijd met veel plezier in Tel Aviv, de Israëlische stad aan de Middellandse Zee die bekendstaat als hedonistisch en seculier.
In Tel Aviv ligt (niet-koosjer) varkensvlees in de supermarkt, in de wijk Florentin wordt tot diep in de nacht gefeest, en het strand is elke dag vol. In de stad vind je net zo makkelijk studio’s voor puppy-yoga, ateliers of vinyl-winkels als een synagoge. Eden Yoel zegt: „Een groot deel van mijn leven heb ik religie heel makkelijk kunnen negeren, daarom houd ik zo van Tel Aviv. Maar dat wordt me steeds meer onmogelijk gemaakt.”
Er is iets veranderd in de stad, merkt Yoel. Steeds meer winkels zijn op zaterdag, de sabbat, gesloten. Op straat krijgt hij van jonge mannen de vraag of hij bekeerd wil worden, of wil bidden met de tefilin, gebedsriemen met zwarte doosjes. In het straatbeeld ziet hij mensen die zich vereenzelvigen met het religieuze zionisme: mannen met een gehaakt keppeltje, soms met een semi-automatisch geweer om de schouder, vrouwen met gewikkelde hoofddoeken en lange rokken.
De verhouding tussen geloof en staat is altijd gecompliceerd geweest in Israël. Het land noemt zichzelf een joodse staat, en bijna driekwart van de Israëliërs identificeert zichzelf als joods. Maar er zit al vanaf de oprichting van Israël in 1948 spanning tussen de zionistische beweging, die in de kern seculier is, en de ultraorthodoxe gemeenschap, waar gewacht wordt op de komst van de Messias. Pas dan zal het échte Israël verrijzen.
De afgelopen decennia is een stroming in opmars die nationalisme en religieus fanatisme verenigt. Dat zijn de religieuze zionisten, een beweging die vooral onder radicale kolonisten leeft. Anders dan de ultra-orthodoxen, die de samenleving zo veel mogelijk mijden, manifesteert deze groep zich nadrukkelijk. De grondslag werd gelegd door de opperrabbijn van Brits Palestina, Harav Kook (1865-1935). De religieuze zionisten zien juist in de verovering van het Bijbelse Israël de voltooiing van Gods plan. Het stichten van nederzettingen op de bezette Westelijke Jordaanoever is hun door God gegeven recht, vinden ze.
Israëlische joden bidden op straat bij de grote markt in Jaffa.
Een Israëlische soldaat in burger loopt met zijn automatische wapen over de markt.
Deze beweging groeit sterk, zelfs in Tel Aviv. Ongeveer één op de vijf Israëliërs noemt zichzelf religieus zionist. Politiek is die toenemende invloed goed te zien: religieuze zionisten zijn met twee partijen vertegenwoordigd in de regering-Netanyahu. En waar de ultraorthodoxe gemeenschap probeert aan de dienstplicht te ontkomen, zijn religieuze zionisten juist ruim óververtegenwoordigd in het Israëlische leger.
Baruch HaShem, gezegend zij De Naam! De religieus zionistische rabbijn Yuval Alpert (53) roept het bijna uit van vreugde. „Niemand geloofde dat ik me hier met mijn gezin kon vestigen en stand kon houden, maar het is ons wel gelukt.” Alpert woont met zijn gezin in Jaffa, een buitenstad van Tel Aviv. In Jaffa, één van de oudste steden ter wereld, heeft een groot deel van de bevolking een Palestijnse achtergrond. Al decennialang is Jaffa sterk aan het gentrificeren: welgestelde seculier-Joodse Israëliërs wonen er graag, aangetrokken door de Arabische architectuur, goedkope huizen en de geur van waterpijpen op straat.
In 2007 had Yuval Alpert een plan. Hij woonde toen nog in de Oude Stad van Jeruzalem, sinds 1967 door Israël bezet. Twee jaar eerder waren de bewoners van 21 nederzettingen door de Israëlische regering uit Gaza verwijderd. Alpert kent veel van hen persoonlijk. Hij voelt zich met de groep verwant. De ontruiming van de nederzettingen in Gaza was een teken, vond hij, van de toenemende goddeloosheid in Israël. Hij moest iets doen.
Rabbijn Yuval Alpert leidt de afdeling in Jaffa van Garin Toran.
Yuval Alpert verhuisde naar Jaffa, en na hem volgden druppelgewijs tientallen andere religieuze gezinnen. Het doel was om de stad te veroveren op de seculiere Israëliërs én op de Palestijns-Israëlische gemeenschap van Jaffa. „Veel joodse Israëliërs weten weinig van hun religie”, zegt Alpert. „Openbare scholen besteden geen aandacht aan de joodse geschiedenis. Daarom bezoeken wij de scholen en vertellen we leerlingen over Jacob, David of Salomo. Ze moeten weer een band krijgen met hun erfgoed.”
Traditioneel richt zijn religieus-zionistische gemeenschap zich op het koloniseren van de bezette gebieden. Alpert is lid van een groep die vindt dat de strijd ook bínnen de grenzen van Israël gevoerd moet worden. Garin Torani heet deze nationalistisch-religieuze organisatie, letterlijk: de kern van de Torah. De organisatie waarvan Yuval Alpert de afdeling in Jaffa leidt, heeft inmiddels tientallen gemeenschappen gesticht in Israël, waarvan zeker tien binnen de grenzen van Tel Aviv.
Israëlische soldaten lopen over de Carmel Market in Tel Aviv.
De rabbijn is ook reserveofficier in het leger. Hij heeft in Gaza het commando gevoerd over een tank. „Dienen in het leger is een opdracht van God, lees de Bijbel daar maar op na. We hebben altijd moeten vechten voor ons voortbestaan.”
Zijn organisatie presenteert zich niet als een politieke club, maar probeert aanhang te winnen via jeugdwerk, culturele evenementen en door haar leden tussen de seculiere of Palestijnse inwoners van Jaffa te laten wonen. Elders zijn synagogen geopend, een bureau voor toerisme en een Centrum voor Joodse Identiteit. Zo, zegt de rabbijn, ontstaat er meer sympathie voor het religieuze zionisme en de Joodse geschiedenis.
Aan de rand van Jaffa heeft de gemeenschap van rabbijn Alpert een grote religieuze school gesticht voor jongens. Verderop staat een meisjesschool. Omringd door hekken spelen hier in de pauze meisjes in lange rokken. Het doel van de religieuze school legde Alpert vijftien jaar geleden zo uit, in een interview met medianetwerk Arutz 7: het voorkomen van relaties tussen Joodse en Palestijnse Israëliërs. „Zo’n 30 procent van de leerlingen in Jaffa is Arabisch. Dat is een groot probleem, want er ontstaan vriendschappen en Joodse meisjes gaan nog eens trouwen met Arabieren en vice versa. In Jaffa vind je overal gemengde huwelijken.”
Joodse zionisten studeren in de jesjiva Shirat Moshe in Jaffa.
Op een dinsdagavond in januari is debatcentrum Beit Radical in Tel Aviv tot de laatste stoel uitverkocht. Bezoekers zitten in de gangpaden, om niets te missen van een liveshow van de populaire podcast Bijna Beroemd, van Eden Yoel en Tzlil Hofman. De podcast neemt het liefst Israëlische B- en C-sterren op de hak, vandaar de naam.
„We gaan lachen vanavond”, zeggen Hofman en Yoel tegen hun publiek, meest twintigers. Maar de show heeft een serieuze ondertoon. De hosts vertellen hoe ze de opmars van religie terugzien in de populaire cultuur. Ze gaan uitspraken langs van een eindeloze stoet acteurs, zangers en realitysterren die dwepen met religie.
Eén van hen is de populaire acteur Aviv Alush, ster van de comedyserie Beauty and the Baker. Aviv is sinds een paar jaar diep religieus, en praat er op sociale media veel over. Hofman leest een citaat voor: „Ik heb al drie jaar niet meer gemasturbeerd. Dat maakt me beter in mijn werk.” Hofman en Yoel laten een bezoeker, die voor de grap een keppeltje heeft opgezet, een semi-religieuze tekst voorlezen, vol Bijbelse woorden en verwijzingen naar de sterren. De zaal giert het uit.
„Ik houd van platte cultuur”, vertelt Tzlil Hofman, van huis uit letterkundige, een paar dagen later. „Ik praat nooit over de boeken die ik lees, maar wel over wat ik in reality-programma’s zie. Daar leer je pas hoe een samenleving verandert.” Tzlil Hofman is een jonge vrouw met lang, zwart haar en tatoeages op haar armen. „De sterren- en influencerscultuur is duister en cynisch. Ze kijken alleen maar de laatste trends. Is religie populair aan het worden, dan worden ze allemaal zogenaamd religieus. En zo beïnvloeden ze jonge mensen.”
Tzlil Hofman hoort seculiere influencers de laatste tijd zeggen dat ze als maagd het huwelijk in willen, dat ze zich ingetogen kleden, en zich aan de joodse tradities willen houden. „In de realityshow Big Brother zit de laatste jaren altijd wel een kandidaat die anderen de les leest over het geloof. Zulke verhaallijnen worden er bewust ingeschreven, om aan te haken bij de mode.”
In de populaire cultuur gaat het niet alleen over geloof, maar ook steeds meer over politiek, zegt Hofman. „Je hoort influencers steeds vaker zeggen dat de kolonisten toch maar de grenzen van Israël bewaken en hun leven wagen voor ons land. Ze vragen om respect voor abjecte standpunten die enkele jaren geleden geen groot platform hadden, maar opeens mainstream zijn geworden.”
Een foto van premier Netanyahu op de markt in Tel Aviv.
In het populaire realityprogramma Hafuchim (tegenpolen), waarin mensen met een tegengestelde mening in gesprek gaan, zag Hofman een vrouw „met een warme, aanstekelijke lach” praten over het etnisch zuiveren van Palestijnen. „En dat op primetime, op nationale televisie. Dat was een paar jaar geleden ondenkbaar.”
Eden Yoel zegt dat de Israëlische populaire cultuur onder invloed staat van radicale boodschappen als die van de influencer Andrew Tate, of de trad wives uit de Verenigde Staten. Maar er is een belangrijk verschil. „Hier gebeurt het binnen de context van oorlog en het gevoel dat Israël bedreigd wordt. De boodschap is altijd: houd je van God? Bid dan voor onze soldaten of ga zelf vechten.” De vernietigingsoorlog in Gaza maakte de beweging nog populairder. „Of, beter gezegd: het gaf ze een excuus om hun religieuze boodschap politiek te verpakken.”
In Tel Aviv leidt de komst van religieuze zionisten regelmatig tot spanningen. Op de avond van Jom Kippoer in 2023, de Grote Verzoendag, kwamen die aan de oppervlakte. Het is de heiligste dag in het jodendom. De straten in Israël zijn een dag lang leeg, alle winkels zijn dicht, tv-zenders gaan op zwart. Religieuze zionisten hadden in het centrum van Tel Aviv een gebedsbijeenkomst belegd, waarbij de mannen en de vrouwen gescheiden moesten bidden. Het scheiden van mannen en vrouwen is verboden in Tel Aviv. Seculiere demonstranten probeerden de bijeenkomst op te breken. De groepen raakten slaags, en de politie moest ze uit elkaar halen.
In Jaffa werd in december een hoogzwangere Palestijnse vrouw met pepperspray aangevallen. De politie arresteerde drie mannen, ze maakten deel uit van de radicale kolonistenbeweging. Inwoners van Jaffa wezen naar Garin Torani. Honderden vrouwen, Joods en Palestijns, gingen de straat op uit protest tegen de intimidatie door religieuze zionisten die zij meemaken op straat. Rabbijn Yuval Alpert ontkent dat de drie mannen banden met zijn beweging hebben. „Dat was een domme leugen. Er is inderdaad een toename van geweld in Jaffa, maar dat is gericht tegen ons. Een van onze rabbijnen heeft klappen gehad op straat.”
Eden Yoel zegt dat zijn stad Tel Aviv „een slagveld om de geest van Israël” is geworden. „Juist als hoofdstad van het seculiere leven is Tel Aviv interessant voor de religieus-zionistische beweging. Ze proberen de bevolking in Jaffa schrik aan te jagen en Tel Aviv fundamenteel van samenstelling te veranderen. Religie is alleen maar een excuus om ons een ander zionisme op te dringen: patriottischer en minder democratisch. Ik maak er grappen over, maar uiteindelijk ben ik vooral heel bezorgd.”
De jesjiva Shirat Moshe in Jaffa.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC