Met zijn omstreden voorstel om de AOW-leeftijd sneller te laten stijgen, heeft beoogd premier Rob Jetten de discussie over de kostbare vergrijzing teruggebracht. Dat is politiek riskant.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over pensioenen en sociale zekerheid.
Het debat over het coalitieakkoord had dinsdag wat weg van het spel Tik Tak Boem, waarbij een bom net zo lang wordt doorgegeven tot die, onvermijdelijk, een keer afgaat.
Wie de bom nu vasthoudt? Beoogd premier Rob Jetten. Met zijn plan om de AOW sneller te laten meestijgen met de levensverwachting wist de D66’er de woede te wekken van vrijwel de gehele oppositie.
Toch kunnen ook de oppositieleden moeilijk beweren dat ze een ingreep in de AOW niet zagen aankomen. Al jaren worden politici geconfronteerd met rapporten over de gevolgen van de vergrijzing. Een van de problemen waarop steevast wordt gehamerd, zijn de stijgende kosten van de Algemene Ouderdomswet (AOW).
Het gaat niet om een al te complex probleem. Omdat de AOW wordt betaald door de huidige werkenden en er niet voor is gespaard door de ontvangers, heeft de vergrijzing een duidelijk effect op de kosten van de uitkering.
Als er relatief meer ouderen komen en minder werkenden, is het lastiger voor die laatste groep om de stijgende kosten te dragen. Een steeds groter deel moet dan uit de schatkist komen. In 2024 werd voor het eerst meer dan de helft van de AOW daaruit betaald.
Een laatste waarschuwing klonk voor de aftrap van de verkiezingscampagne. De studiegroep Begrotingsruimte, een groep topambtenaren en experts, riep een volgende regering op om het vergrijzingsvraagstuk nu echt aan te pakken. Als de politiek de belastingen niet wil verhogen, dan moeten de kosten omlaag.
In de campagne die volgde bleef het rond de AOW angstvallig stil. In de grote debatten kwam een eventuele stijging van de AOW-leeftijd niet aan bod, een van de redenen dat het voornemen nu voor velen als een verrassing komt.
Het onderwerp wordt in Den Haag niet zonder reden vermeden. De recente politieke geschiedenis leert dat de ouderdomsuitkering snel een bananenschil kan worden. Wie in campagnetijd het idee oppert eraan te sleutelen, kan hard onderuitgaan.
Dat gebeurde bij oud-PvdA-leider Wouter Bos, die in de campagne van 2006 het plan naar voren bracht om rijke gepensioneerden mee te laten betalen aan de AOW. Na een storm van kritiek zwakte hij de plannen af.
Ook de ingrepen die daarna kwamen, gingen gepaard met stevig protest. De verhoging van de AOW-leeftijd naar de huidige 67 jaar, die uiteindelijk door de kabinetten-Rutte I en II werd doorgevoerd, werd vooral mogelijk door de financiële noodzaak na de kredietcrisis.
Over de AOW werd daarna vooral op de achtergrond gesproken. In de polder kwamen vakbonden, werkgevers en het kabinet wel tot keuzes en werden de scherpe randjes van de leeftijdsverhoging wat bijgeschaafd. In plaats van dat die een-op-een meestijgt met de levensverwachting, werd besloten dat de grens voor ieder jaar extra leven slechts acht maanden opschuift.
De nieuwe coalitie tornt volgens de oppositiepartijen aan die zwaarbevochten afspraken. Het is een van de redenen dat de kansen van het voorstel al flink zijn geslonken nog voor het kabinet is aangetreden.
Maar ook als de snellere stijging niet doorgaat, heeft Jetten met het voorstel een steen in het water gegooid. De discussie over de vergrijzing is na jaren afwezigheid weer terug in de politieke arena. Dinsdag bleek tijdens het debat immers dat een groot deel van de Tweede Kamer meent dat er iets moet gebeuren om de AOW betaalbaar te houden.
Het plan in het regeerakkoord kan daarmee de heropening zijn van een diep ideologisch debat over de verdeling van de lasten voor de ouderdomsvoorziening. Want de snellere stijging van de AOW-leeftijd is niet de enige mogelijkheid.
De Studiegroep Begrotingsbeleid opperde ook andere opties om de kosten te drukken. Een van de meest besproken mogelijkheden is het zogenoemde ‘fiscaliseren’ van de AOW. Het betekent kortweg dat gepensioneerden met een aanvullend pensioen gaan meebetalen aan de ouderdomswet. De maatregel raakt ouderen die enkel afhankelijk zijn van een AOW-uitkering niet.
Volgens de studiegroep worden de lasten van de AOW daarmee ‘gelijk verdeeld over de populatie’. Het werkt bovendien enigszins nivellerend: ouderen die meer te besteden hebben, dragen ook meer bij. Daarnaast zijn er andere, veelal ingrijpender opties die in de praktijk neerkomen op een verlaging van de AOW-uitkering.
Maar voor die plannen heeft het nieuwe kabinet ‘heel bewust niet gekozen’, zei Jetten dinsdag. ‘Omdat we denken dat die te gortig zijn en op nog veel meer weerstand stuiten.’
Als Jetten bij dat standpunt blijft en zijn AOW-plan niet doorgaat, kan het dus zomaar zijn dat hij het vraagstuk ongemoeid laat en het debat erover weer uitstelt. Maar dat slaat dan wel een groot en snel groeiend gat in de meerjarenbegroting van het komende en latere kabinetten. Tik tak boem.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant