Vliegende auto's, zwevende mensen en een onthoofd lichaam: de tentoonstelling FAKE! laat zien dat bewerking van foto's geen uitvinding van Photoshop of OpenAI is. Integendeel, al vanaf het allereerste begin van de fotografie werd er geknipt, geplakt en gemanipuleerd.
In de tentoonstelling FAKE! draait het om de pionierstijd van de fotografie, van 1840 tot 1960. "Het was een soort free for all", zegt curator Hans Rooseboom tegen NU.nl. "Door letterlijk te knippen met een schaar, snijden met een mesje en te plakken met lijm experimenteerden makers volop met fotobewerking." Auto's die door de lucht vliegen, mensen die boven steden zweven en ganzen van 3 meter hoog: het zijn vaak overduidelijk neppe taferelen en dat was ook de bedoeling.
"Naast de onrealistische beelden kloppen de verhoudingen op de foto's vaak niet", zegt Rooseboom. "Ik denk niet dat iemand erin trapte." Misleiding was dan ook niet het doel. Het grootste deel van de tentoonstelling, die uit 52 foto's bestaat, draait om vermaak. Daarin zijn niet alleen mooie kunstfoto's te zien, maar juist ook beelden die laten zien hoe fotografie werd ingezet in het dagelijks leven: prentbriefkaarten, reclamebeelden en amateurwerk. "Precies daar duiken de meest wonderlijke trucs op."
Rooseboom, die al ruim dertig jaar foto's voor het Rijksmuseum verzamelt, denkt dat veel bezoekers verrast zullen zijn dat beeldmanipulatie al zo vroeg begon. "Dat fotografen graag een loopje nemen met de werkelijkheid is niet pas iets van het digitale tijdperk. Het is onlosmakelijk verbonden met de fotografie."
Dat beaamt de jonge Amsterdamse kunstenares AiRich (Fana Richters), die voor haar portretwerk gebruikmaakt van bewerkingsprogramma's zoals Photoshop. "Beeldmanipulatie wordt vaak gezien als iets moderns of zelfs oneerlijks, terwijl het eigenlijk altijd al een creatief verlengstuk van fotografie is geweest", zegt ze. "Dat hoeven niet altijd zware bewerkingen te zijn."
Voor AiRich is beeldmanipulatie een manier om haar boodschap te versterken. "Het helpt mij om voorbij de realiteit te gaan en een gevoel of innerlijke wereld zichtbaar te maken. Ik ben dan niet gebonden aan wat fysiek mogelijk is op één moment."
In haar werk maakt de kunstenares ook gebruik van AI, al kiest ze er soms bewust voor om kunstmatige intelligentie niet in te zetten. "Bij intieme, persoonlijke of kwetsbare portretten vermijd ik AI. Daar wil ik de menselijkheid en imperfectie behouden. Soms zegt een kleine asymmetrie of oneffenheid juist alles."
Tegelijkertijd vindt ze kunstmatige intelligentie op momenten "best eng". "Soms neemt AI te veel beslissingen uit handen en kan een portret zielloos worden. Maar ik zie ook dat het praktisch en tijdbesparend kan zijn, zolang ik het bewust en beperkt inzet. Ik wil altijd voelen dat het beeld van mij blijft."
Rooseboom ziet duidelijke parallellen met het heden, waarin er volop discussie over beeldbewerking is. "Mensen vragen zich af of het gebruik van AI of Photoshop wel mag. En of er dan nog wel sprake is van foto's of fotografie. Maar vergelijkbare vragen zijn altijd al gesteld. Met deze tentoonstelling laten we een stukje van het begin van die discussie zien."
Ook in de begintijd van de fotografie riep beeldmanipulatie uiteenlopende reacties op, vertelt Rooseboom. Sommigen vonden de bewerkte foto's waanzinnig leuk en zagen vooral de mogelijkheden, terwijl anderen er met bezorgdheid naar keken. "Maar dat het manipuleren van beelden iets van alle tijden is en bij het vak van fotografie hoort, kan misschien geruststellend zijn. Zolang het doel onschuldig vermaak is, hoeft fotobewerking niet zorgelijk te zijn."
Het grote verschil met nu zit volgens de curator in de impact. "Waar een bewerkt beeld vroeger in kleine oplage werd verspreid, kan het tegenwoordig online razendsnel een groot publiek bereiken."
De kritiek dat beeldmanipulatie niet thuishoort in de fotografie of kunst in het algemeen vindt AiRich beperkt. "Kunst en fotografie zijn altijd in beweging geweest. Beeldmanipulatie is geen bedreiging, maar een uitbreiding van het medium. Het kan juist ruimte bieden voor creativiteit en unieke expressie."
De tentoonstelling FAKE! wil geen oordeel vellen, maar aantonen dat beeldmanipulatie van alle tijden en diep menselijk is, stelt Rooseboom. "Wie de tentoonstelling verlaat, doet dat hopelijk met nieuwe inzichten en een glimlach. Want tussen al het knip- en plakwerk schuilt vooral veel plezier, verwondering en visuele fantasie."
FAKE! is vanaf 6 februari te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Source: Nu.nl algemeen