Ook mensapen kunnen doen alsof. In experimenten van Amerikaanse onderzoekers lukte het een bonobo aan te wijzen in welk glas denkbeeldig sap zat en in welk bakje een denkbeeldige druif. Het is de eerste keer dat is aangetoond dat apen zoiets kunnen.
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
Kinderen van 2 jaar kunnen het ook: zie ze maar eens spelen dat ze thee met je drinken. Zelfs kleintjes van 15 maanden zijn al verbaasd als ze zien hoe iemand denkbeeldige thee drinkt uit een glas dat hij net zogenaamd heeft leeggegoten.
Omdat de bonobo Kanzi – hij is vorig jaar op 44-jarige leeftijd doodgegaan – ook zoiets kon, denken de onderzoekers dat het vermogen om niet uitsluitend in het hier en nu te leven al zes tot negen miljoen jaar geleden is ontstaan, bij gezamenlijke voorouders van mensen en mensapen. Wie zich iets kan inbeelden, kan ook fantaseren, zich inleven in anderen of zich iets voorstellen bij de toekomst.
Een mooi onderzoek, in lijn met eerdere resultaten, zegt Mariska Kret, na lezing van de studie. Zij is hoogleraar vergelijkende psychologie en affectieve neurowetenschappen aan de Universiteit Leiden en doet ook onderzoek naar mensapen. Eerder is al gezien dat apen kunnen doen alsof, de onderzoekers geven daar ook voorbeelden van.
Zo zijn in het wild jonge chimpanseevrouwen gezien die takken dragen alsof het jongen zijn en was er een chimpansee in gevangenschap die met denkbeeldige houten blokken sleepte zoals hij dat met echte blokken deed. Maar dat zijn observaties die niet voldoende wetenschappelijk zijn onderbouwd, schrijven de onderzoekers donderdag in Science.
De onderzoekers onderwierpen de bonobo Kanzi, toen 43, aan drie experimenten die laten zien dat hij echt kon doen alsof. In de tests kreeg de aap geen beloning, zodat hem niet per ongeluk werd aangeleerd wat het goede antwoord was.
De onderzoeker zat tegenover Kanzi aan tafel, zei ‘laten we een spelletje doen’ en goot uit een lege, transparante karaf zogenaamd wat sap in twee transparante glazen. Daarna goot de wetenschapper uit één glas sap terug in de karaf, zette die weg en vroeg: ‘Waar is het sap?’ In de meeste gevallen wees Kanzi het juiste glas aan, ook als de onderzoeker de glazen had verplaatst.
Om uit te sluiten dat de aap dacht dat er echt sap in het lege glas zat, zelfs al zag hij geen sap, kon Kanzi in een tweede experiment kiezen tussen denkbeeldig sap dat denkbeeldig werd ingeschonken en echt sap, dat al klaar stond. In dat geval had hij liever het echte sap.
Daarna kreeg Kanzi ook nog te zien dat een onderzoeker twee bakjes vulde met zogenaamde druiven uit een lege bak, waarna een bakje weer zogenaamd werd geleegd. Ook in dat geval kon Kanzi meestal aanwijzen waar ‘de druif’ was.
Daarbij tekent Kret aan dat zijn score weliswaar statistisch significant was, maar ook weer niet zo goed. In het eerste experiment had hij 68 procent van de spelletjes goed, 34 van de 50. ‘Waarom speelde hij die andere keren dan niet mee? Had hij geen zin? Lette hij niet op? Of snapte hij het misschien toch niet zo goed? Dat denk ik niet, maar het zou kunnen. Dus het zou interessant zijn om, als er opnamen zijn gemaakt, het non-verbale gedrag van Kanzi te vergelijken tijdens de spellen waar hij wel slaagde versus waar hij niet slaagde.’
Kanzi was een beroemde aap. Hij leerde al jong via pictogrammen met zijn verzorgers communiceren in het onderzoekscentrum waar hij woonde en verstond Engels. Hij kon nieuwe dingen ‘zeggen’. Zo combineerde hij de symbolen voor ‘water’ en ‘gorilla’ – een angstaanjagend dier in zijn beleving – toen hij in een nieuw verblijf was geschrokken van een bever, schreef primatoloog Jill Pruetz na zijn dood op Facebook. Kanzi had meer dan driehonderd symbolen geleerd en was daarmee de meest praatgrage bonobo.
Of de resultaten van het nieuwe onderzoek zijn te vertalen naar andere bonobo’s is de vraag. Kret: ‘Kanzi was een speciale aap, erg getraind op die lexigrammen. Dus hij heeft geleerd dat een symbool kan staan voor iets groters, voor iets wat niet op dit moment aanwezig is. Dat is al symbolisch denken.’
Onderzoek naar taalverwerving door apen wordt nauwelijks nog gedaan. ‘Zulk onderzoek was erg vanuit de mens gedacht. Ik denk dat in plaats van apen te leren om als mensen te communiceren, wij, met onze grote prefrontale cortex, wel wat harder ons best mogen doen om hen te begrijpen’, zegt Kret.
Kanzi leefde de laatste jaren van zijn leven in Des Moines in Iowa, bij Ape Initiative, een onderzoekscentrum dat bonobo’s bestudeert en zich inzet voor het voortbestaan van deze bedreigde soort. Nog steeds kun je er donaties doen ter nagedachtenis aan Kanzi. Voor hij daar in 2013 terechtkwam, was hij in een eerder verblijf veel te zwaar geworden bij gebrek aan beweging en een gezond dieet.
In het onderzoek zelf wordt het niet gezegd, maar het begeleidende persbericht tromroffelt dat nu bewezen is dat ‘apen hun verbeelding kunnen gebruiken en kunnen doen alsof, een eigenschap die als uniek voor mensen werd beschouwd’. Maar de vraag of mensen zo uniek zijn, wordt allang genuanceerd beantwoord. Al in de jaren zestig ontdekte antropoloog Jane Goodall (1934-2025) dat chimpansees werktuigen maken en gebruiken, wat ook als uniek menselijk werd beschouwd. De Amerikaans-Nederlandse bioloog Frans de Waal (1948-2024) beschreef uitgebreid hoe mensapen net zulk gedrag vertonen als mensen, bijvoorbeeld als ze ruzie maken, zich verzoenen of soortgenoten helpen.
Ook Kret verwondert zich erover dat ‘mensen altijd zo verbaasd zijn als andere dieren ook iets mensachtigs kunnen, dat zo’n onderzoek dan veel aandacht krijgt en Science haalt. Als een dier iets laat zien wat uniek is en nog nooit eerder gezien, maar wat niet in het menselijke repertoire ligt, krijgt het nooit zoveel aandacht.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant