Arctische risico’s Trumps grillige Groenlandbeleid, smeltend zeeijs en een Rusland dat toenemend onder de ijskap duikt, maken het Noordpoolgebied minder veilig. „Het risico op ongelukken, misrekeningen en tactische vergissingen neemt toe.”
Zeeijs bij Ittoqqortoormiit aan de oostkust van Groenland in 2024.
Pituffik Space Base op Groenland is de noordelijkste Amerikaanse militaire basis, twaalfhonderd kilometer boven de Poolcirkel. Sinds de Koude Oorlog staren radarantennes er naar de noordelijke hemel. Want de kortste route voor Russische bommenwerpers en intercontinentale raketten loopt over de pool.
Er staat nu ook een grondstation voor het volgen van satellieten. En als Donald Trump het heeft over zijn Golden Dome for America, wijder en glimmender dan Israëls Iron Dome-raketschild, denkt hij ook aan afweerraketten op Groenland, en aan gevaar van boven.
Militaire experts denken echter dat de veiligheidsrisico’s in een opwarmend Arctisch gebied in toenemende mate ook op en onder zeeniveau liggen.
Het maritieme NAVO-verdedigingsconcept richt zich nog steeds op het openhouden van de scheepvaartverbindingen tussen de VS en Europa: voorkomen dat Russische onderzeeboten vanuit hun bases bij Moermansk via de Noorse Zee de Atlantische Oceaan bereiken.
Het bewaken van de zogeheten GIUK Gap, de relatief smalle stukken zee tussen G(roenland), I(celand) en het Verenigd Koninkrijk (UK) geldt daarbij als cruciaal. Daar bevindt zich al decennia een netwerk van sensoren en hydrofoons op de zeebodem, terwijl NAVO-onderzeeboten, marineschepen en vliegtuigen er patrouilleren. De bekendste scène uit The Hunt for Red October, de in 1990 verfilmde thriller van Tom Clancy, is een onderzeese achtervolging in dat gebied.
Maar de NAVO heeft een schromelijk tekort aan schepen, terwijl de nieuwste generaties Russische onderzeeboten moeilijker zijn te detecteren. Een aantal landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen, probeert het gat met technologie te dichten.
Zo zijn de Britten project Atlantic Bastion begonnen: een netwerk van sensoren die met AI het geluid van een vijandelijke onderzeeboot kunnen herkennen temidden van alle achtergrondlawaai dat de oceaan produceert. Combinaties van oppervlakteschepen en autonome, onbemande onderwatervoertuigen met een grote actieradius, zouden zo’n onderzeeboot vervolgens kunnen aanvallen.
De eerste experimenten met prototypes zijn begonnen, maar het ambitieuze project bestaat nog grotendeels op de tekentafel. Het Royal United Services Institute (RUSI), een Britse militaire denktank, wees in december vorig jaar al op twee zwaktes van dat concept.
Ten eerste zou Rusland – voorafgaand aan het uitbreken van vijandelijkheden – zo massaal onderzeeboten door de GIUK Gap kunnen sturen dat er altijd wel een paar onopgemerkt doorheen glippen. En ten tweede kunnen de Russen besluiten de ‘Atlantische flessenhals’ helemaal links te laten liggen.
„Rusland heeft aanzienlijke investeringen gedaan in operaties onder het ijs in het Arctische gebied”, schrijft Richard Gough, een Britse maritiem analist in zijn Future Navy-nieuwsbrief. „Recente oefeningen van de [Russische] Noordelijke Vloot hebben passages over grote afstanden onder de ijskap laten zien, waaronder de verplaatsing van strategische onderzeeboten [met ballistische raketten] van de Barentszee naar de Stille Oceaan. Rusland beschouwt het Arctische gebied nu als [volwaardig] operatiegebied.”
In de ‘Arctische arena’ kunnen de VS of andere NAVO-landen daar op dit moment weinig tegenover zetten.
Er was een tijd dat de acht staten die aan Arctisch gebied grenzen stilzwijgend hun militaire en andere belangen niet op de spits dreven; ‘High North, low tension’, heette het. Die periode van wat wel het ‘Arctisch exceptionalisme’ werd genoemd is voorbij.
Terugtrekkend ijs verandert alles: met zeeroutes en ontdooide havens openen zich nieuwe invloedssferen, onbereikbare bodemschatten worden opeens toegankelijk. „Waar geografie nieuwe waarde brengt, volgt macht”, schreef Ken Robinson, een Amerikaanse militair expert, deze maand bij SpyTalk, een Substack-nieuwsbrief. „Het Noordpoolgebied is niet langer een deksel, maar een oceaan.”
De jongste officiële Amerikaanse strategische blauwdruk voor het Noordpoolgebied (2024) benadrukt nog een terughoudend beleid van „monitor-and-respond” en „nauwe samenwerking met onze bondgenoten”.
Groenland heeft „reële strategische waarde” voor de VS, zegt Minna Ålander, een Finse expert op het gebied van trans-Atlantische veiligheid, verbonden aan het Amerikaanse Center for European Policy Analysis (CEPA) en auteur van de Substack The Northern Flank. „Maar de grillige en irrationele houding ten opzichte van Groenland onder president Trump, inclusief militaire dreigementen, maakt het juist moeilijker om aan Amerikaanse belangen tegemoet te komen. [Dat is] het grootste Arctische hoofdpijndossier.”
De Amerikaanse president Donald Trump kondigt op 20 mei 2025 in het Witte Huis zijn Golden Dome for America aan, een raketschild, waarin Groenland ook een rol moet spelen. Rechts: Pete Hegseth, minister van Defensie.
Op Pituffik wappert de Deense vlag nog naast de Stars and Stripes. Wat de deal behelst die Trump met NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte in Davos heeft gesloten, is nog steeds niet duidelijk, hoewel Amerikaanse annexatie van de baan zou zijn.
Militair hebben de VS Groenland in elk geval al veel steviger naar zich toe getrokken. Sinds juni vorig jaar valt Groenland binnen de Amerikaanse commandostructuur niet langer onder het ‘verantwoordelijkheidsgebied’ van U.S. European Command, maar onder U.S. Northern Command, dat zich richt op de verdediging van heel Noord-Amerika, inclusief omringend luchtruim en zee.
„Ze zien Groenland dus niet meer enkel als een vooruitgeschoven NAVO-post, maar als onderdeel van het eigen homeland, en daarmee als een cruciaal onderdeel van hun eigen defensie”, zegt Karen van Loon, expert Arctische geopolitiek bij Instituut Clingendael, in een vraaggesprek met de Atlantische Commissie.
De samenwerking tussen de acht Noordpoollanden binnen de Arctische Raad – over wetenschappelijke en economische kwesties, en inheemse populaties – is sinds de Russische invasie van Oekraïne in 2024 bevroren. Een structuur voor overleg over veiligheidskwesties ontbreekt überhaupt. „Met meer menselijke aanwezigheid in de hele regio neemt het risico op ongelukken, misrekeningen en tactische vergissingen toe”, aldus een eerdere CEPA-studie met Ålander als co-auteur. „Zonder heldere lijnen voor communicatie en het voorkomen van conflicten met Moskou dragen zulke incidenten het risico van escalatie”. En met een verwijzing naar hybride oorlogsscenario’s: „zowel onbedoeld als bedoeld”.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC